१९ ऑक्टोबरला जागतिक स्तन कर्करोग दिन: सुरुवातीची पाच लक्षणे आणि स्व-तपासणीची माहिती

दरवर्षी १९ ऑक्टोबर हा दिवस जागतिक स्तन कर्करोग दिन म्हणून साजरा केला जातो. संपूर्ण ऑक्टोबर महिना स्तन कर्करोग जागरूकता महिना, म्हणजेच Pink October, म्हणून ओळखला जातो. महिलांमध्ये होणाऱ्या कर्करोगांमध्ये स्तन कर्करोग हा जगात आणि भारतात सर्वात सामान्य आणि वेगाने वाढणारा आजार मानला जातो. धावपळीच्या जीवनात महिलांकडून स्वतःच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष होण्याची शक्यता जास्त असते, असेही यात नमूद केले आहे.

या दिवसाचा मुख्य हेतू असा की महिलांनी आजाराची सुरुवातीची लक्षणे ओळखावीत, दर महिन्याला स्वतः तपासणी करावी आणि न घाबरता वेळेवर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. अनेकदा भीती, संकोच किंवा माहितीचा अभाव यामुळे निदान उशिरा होते. वैद्यकीय विज्ञानाच्या प्रगतीनुसार स्तन कर्करोगाचे निदान वेळेत झाले तर ९० टक्क्यांपेक्षा जास्त प्रकरणांमध्ये पूर्ण उपचार शक्य असतात. म्हणूनच "जागरूकता हीच बचावाची पहिली पायरी आहे" हे सूत्र या दिवशी मांडले जाते.

सुरुवातीच्या टप्प्यात सहसा तीव्र वेदना होत नाहीत, त्यामुळे शरीरातील बारीक बदलांकडे लक्ष ठेवावे लागते, असे सांगितले आहे. पाच लक्षणांची यादी दिली आहे. पहिले म्हणजे स्तनात किंवा काखेत नवी, कडक आणि वेदना नसलेली गाठ जाणवणे. दुसरे म्हणजे स्तनावरची त्वचा लाल होणे, संत्र्याच्या सालीसारखी खडबडीत दिसणे किंवा तिला खळी पडल्यासारखे वाटणे. तिसरे म्हणजे निप्पल आतल्या बाजूला ओढले जाणे किंवा त्याच्या आकारात अचानक बदल होणे.

चौथे लक्षण म्हणजे गरोदरपण किंवा स्तनपानाचा काळ नसताना निप्पलमधून पाणी, पिवळसर द्रव किंवा रक्तासारखा स्त्राव येणे. पाचवे म्हणजे दोन्ही स्तनांच्या आकारात किंवा रचनेत अचानक मोठा फरक जाणवणे. अशी लक्षणे दिसली तर संकोच न करता तज्ज्ञ डॉक्टरांचा, म्हणजे Gynecologist किंवा Oncologist यांचा सल्ला घ्यावा, असे यात म्हटले आहे.

स्व-तपासणीबद्दल (Breast Self-Examination) असे सांगितले आहे की २० वर्षांवरील प्रत्येक स्त्रीने दर महिन्याला स्वतःच्या स्तनांची तपासणी करणे फायदेशीर ठरते. मासिक पाळी संपल्यानंतर तीन ते पाच दिवसांनी ती करावी. पाळी बंद झालेल्या महिलांनी महिन्यातील एक ठरावीक तारीख निवडून तपासणी करावी. आरशासमोर उभे राहून स्तनांचा आकार, त्वचा आणि निप्पल पाहावे, तसेच झोपून बोटांच्या पोटांनी गोलाकार स्पर्श करून गाठ आहे का ते बघावे. वयाच्या ४० किंवा ४५ वर्षांनंतर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने वर्षातून एकदा मॅमोग्राफी करून घेणे सुरक्षित मानले जाते.

स्तन कर्करोगाला अनुवांशिकता, वय, हार्मोन्सचे असंतुलन, उशिरा झालेले लग्न किंवा पहिले मूल, स्तनपान न देणे, धूम्रपान, मद्यपान आणि लठ्ठपणा अशी अनेक कारणे असू शकतात, असे यात नमूद आहे. बचावासाठी संतुलित आहार, रोज किमान ३० मिनिटे चालणे, योगासने किंवा हलका व्यायाम, तंबाखू, सिगारेट आणि मद्यापासून दूर राहणे, तसेच बाळाला वेळेवर स्तनपान देणे असे उपाय सुचवले आहेत. नवजात बाळाला वेळेवर स्तनपान दिल्यास आईला स्तन कर्करोगाचा धोका लक्षणीय कमी होतो, असेही म्हटले आहे.

गुलाबी रिबन हे या लढ्यातील आशा, पाठिंबा आणि जागरूकतेचे प्रतीक मानले जाते. १९ ऑक्टोबरला आणि संपूर्ण ऑक्टोबर महिन्यात जगभरातील हॉस्पिटल्स, स्वयंसेवी संस्था आणि सामाजिक संघटना मोफत तपासणी शिबिरे, वेबिनार, पदयात्रा आणि समुपदेशन सत्रे घेतात. सोशल मीडियावर #BreastCancerAwareness आणि #PinkOctober या मोहिमांमुळे तरुण पिढीही या विषयावर उघडपणे बोलत आहे. योग्य माहिती, वेळेवर तपासणी आणि सकारात्मक दृष्टिकोन यांच्या जोरावर या आजारावर मात करता येते, असे सांगितले आहे.