आलापल्लीत वर्षावास प्रवचनमालिका: धम्मक्रांतीला गती देण्यासाठी सामाजिक परिवर्तनावर भर

अशोक विजयादशमी आणि धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाचे औचित्य साधून आलापल्ली येथील संघमित्रा बौद्ध विहारात वर्षावास प्रवचनमालिकेतील 'पुष्प अठरावे' हा कार्यक्रम मोठ्या उत्साहात झाला. मंगळवारी, २० ऑक्टोबर रोजी झालेल्या या कार्यक्रमात 'डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची धम्मक्रांती गतिमान कशी करावी?' या विषयावर सूर्यभान डोंगरे यांनी मार्गदर्शन केले.

धम्मक्रांतीचा विचार समाजाच्या तळागाळापर्यंत न्यायचा असेल, तर शिक्षण, प्रज्ञा, समता, बंधुता, नैतिक आचरण आणि सामाजिक सेवा यांच्या मदतीने व्यापक बदल घडवण्याची गरज आहे, असे डोंगरे यांनी सांगितले.

हा कार्यक्रम भारतीय बौद्ध महासभा आणि विविध सामाजिक संस्थांनी मिळून आयोजित केला होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक समिती आलापल्ली, भारतीय बौद्ध महासभा गडचिरोली (दक्षिण, उत्तर), महिला समिती आलापल्ली, भारतीय बौद्ध महासभा तालुका शाखा अहेरी, महामाया महिला मंडळ आलापल्ली आणि बहुउद्देशीय महिला मंडळ आलापल्ली यांचा त्यात सहभाग होता. धम्मक्रांतीचा इतिहास, बौद्ध तत्त्वज्ञान, आजची सामाजिक आव्हाने आणि धम्माच्या प्रसारासाठी काय करावे लागेल, यावर सविस्तर चर्चा झाली.

कार्यक्रमाची सुरुवात बुद्धवंदना, त्रिशरण व पंचशील ग्रहण, भीमस्मरण आणि प्रवचन अशी झाली. बी. एम. दुर्गम सर यांनी सूत्रसंचालन केले. भीमगीतांचे सादरीकरण आणि आभारप्रदर्शन करून कार्यक्रमाचा समारोप झाला. आलापल्ली आणि अहेरी परिसरातील बौद्ध उपासक व उपासिका मोठ्या संख्येने हजर होते. "नमो बुद्धाय! जय भीम!" च्या घोषणांत धम्मक्रांतीचा विचार समाजातील प्रत्येकापर्यंत पोहोचवण्याचा संदेश देण्यात आला.

बाबासाहेबांचे विचार फक्त जयंती, उत्सव किंवा कार्यक्रमांपुरते मर्यादित न ठेवता त्यांच्या तत्त्वज्ञानानुसार सामाजिक बांधिलकी जपणे महत्त्वाचे आहे, असेही या वेळी सांगण्यात आले.

डोंगरे म्हणाले की, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्ध धम्माचा स्वीकार करून भारतीय समाजाला समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि मानवतेचा नवा मार्ग दाखवला. ही धम्मक्रांती म्हणजे फक्त धर्मांतर नाही. माणसाचे विचार, आचरण आणि सामाजिक संबंध बदलणारी ती व्यापक प्रक्रिया आहे. समाजातील विषमता दूर करणे, विवेकवादी विचारांना प्रोत्साहन देणे आणि प्रत्येकाला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळवून देणे हा तिचा मूळ उद्देश आहे. म्हणूनच धम्माचे तत्त्वज्ञान फक्त प्रवचनांत न ठेवता प्रत्यक्ष जीवनात उतरवले पाहिजे, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी लिहिलेल्या 'बुद्ध आणि त्यांचा धम्म' या ग्रंथाचा दाखला देत डोंगरे यांनी बुद्धांच्या तत्त्वज्ञानाचा समाजाला होणारा उपयोग उलगडून सांगितला. बुद्धांचा धम्म विवेक, प्रज्ञा, करुणा आणि नैतिक आचरण यांवर उभा आहे. त्यामुळे समाजाने वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारून अंधश्रद्धा आणि अनिष्ट प्रथांपासून दूर राहावे, असे त्यांनी अधोरेखित केले. हा परिवर्तनवादी विचार नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे ही काळाची गरज आहे, असेही ते म्हणाले.

धम्मक्रांतीला व्यापक रूप देण्यासाठी समाजाने सामूहिक प्रयत्न करावेत, असे सांगत डोंगरे यांनी काही मुद्दे मांडले: शिक्षणाला प्राधान्य देऊन नव्या पिढीत चिकित्सक विचार करण्याची क्षमता वाढवणे, तरुणांना धम्माचा विचार देऊन सामाजिक कामात सहभागी करून घेणे, महिलांना शिक्षण, समान संधी आणि सामाजिक प्रतिष्ठा मिळवून देणे, अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी जनजागृती करणे, जातीय विषमता दूर करून समता व बंधुतेवर आधारित समाजरचना उभी करणे, बुद्धांच्या शिकवणीतील नैतिक मूल्ये रोजच्या जीवनात पाळणे, वंचित घटकांच्या समस्या सोडवण्यासाठी संघटितपणे काम करणे आणि बुद्धांच्या मानवतावादी विचारांचा विविध स्तरांवर, जागतिक पातळीवरही प्रसार करणे.

कार्यक्रमात यशवंत मनोहर यांच्या 'डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी विपश्यना का नाकारली?' या प्रबंधाचा तसेच 'अस्पृश्य कोण होते?' आणि 'बुद्ध आणि कार्ल मार्क्स' या विषयांतील विचारांचाही उल्लेख झाला. त्यातून सामाजिक विषमता, अस्पृश्यतेचा इतिहास, बौद्ध विचारधारा आणि परिवर्तनवादी दृष्टिकोन यांवर विचारमंथन झाले.