युनेस्कोच्या टेंटेटिव्ह लिस्टमध्ये मध्य प्रदेशातील चार स्थळे, गांधीजींच्या सत्याग्रह स्थळांचाही प्रस्ताव

युनेस्कोच्या टेंटेटिव्ह लिस्टमध्ये भारतातील चार ठिकाणांचा नुकताच समावेश करण्यात आला आहे. या ठिकाणांमध्ये जुन्या लेण्या, मंदिरे आणि किल्ल्याचा समावेश आहे. ही चारही स्थळे मध्य प्रदेशातील आहेत. याशिवाय महात्मा गांधी यांच्या सत्याग्रहाशी जोडलेल्या स्थळांचा एक विशेष प्रस्तावही या यादीत आहे. प्राचीन लेणी, किल्ला आणि मंदिरे यांच्या ऐतिहासिक वारशाला विशेष महत्त्व दिले जात आहे. या सर्व स्थळांची माहिती पुढे दिली आहे.

पहिले स्थळ आहे उदयगिरी लेणी. मध्य प्रदेशातील या गुहा अतिशय प्राचीन आणि इतिहासकालीन मानल्या जातात. इथे खडकात कोरलेल्या वीस लेण्या पाहायला मिळतात. गुहांमध्ये जुन्या मूर्ती आणि शिलालेख आहेत. या गुहा चौथ्या आणि पाचव्या शतकाच्या आसपास बांधल्या गेल्याचे सांगितले जाते. इथले प्राचीन कोरीवकाम आणि लेण्यांची वास्तुकला त्यांना अद्वितीय बनवते. गुहांच्या आजूबाजूचा परिसरही पाहण्यासारखा आहे.

दुसरे स्थळ म्हणजे वाघ लेण्या. विंध्य पर्वतरांगांमध्ये बागनी नदीजवळ या लेण्या आहेत. खडक कापून इथे ९ बौद्ध गुहा तयार करण्यात आल्या आहेत. या गुहांचे वैशिष्ट्य म्हणजे भिंतींवर रेखाटलेली प्राचीन चित्रे. त्या काळातील जीवनाची झलक या चित्रांमधून दिसते. लोकांच्या पेहरावापासून नाचगाण्यापर्यंत अनेक गोष्टी या चित्रांतून पाहता येतात. म्हणूनच वाघ गुहा खास मानल्या जातात.

तिसरे स्थळ आहे गिन्नौरगड किल्ला. मध्य प्रदेशातील हा किल्लाही युनेस्कोच्या यादीत आला आहे. जुन्या काळातील राजगोंड शासकांचे हे प्रमुख स्थळ होते. डोंगराळ भागात बांधलेला हा किल्ला त्याच्या प्राचीन इतिहासासाठी ओळखला जातो. किल्ल्याच्या आजूबाजूचे दृश्यही पाहण्याजोगे आहे. इथे राजगोंड शासकांची माहिती जाणून घेता येते.

चौथे स्थळ म्हणजे चंबळ खोऱ्यातील मंदिरे. मध्य प्रदेशातीलच चंबळ खोऱ्यात तीन प्राचीन मंदिरांचा समूह आहे. बटेश्वर, पाडावली आणि काकरमठ अशी या मंदिरांची नावे आहेत. त्यांच्या भिंतींवर अत्यंत बारीक आणि सुबक नक्षीकाम केलेले आहे. त्या काळातील कला आणि बांधकाम पद्धतींची झलक ही मंदिरे दाखवतात. या तीनही मंदिरांचा आता युनेस्कोच्या टेंटेटिव्ह लिस्टमध्ये समावेश झाला आहे.

महात्मा गांधी यांच्या सत्याग्रहाशी संबंधित स्थळांसाठीचा विशेष प्रस्तावही या लिस्टमध्ये आहे. त्यात एकूण ९ ठिकाणे आहेत. त्यापैकी २ दक्षिण आफ्रिकेतील, तर ७ भारतातील आहेत. गांधीजींनी आपल्या आयुष्यातील २१ वर्षे दक्षिण आफ्रिकेत घालवली. त्याच काळात सत्याग्रहाची सुरुवात झाली. भारतात परतल्यानंतर त्यांनी ही चळवळ पुढे नेली. या प्रस्तावात साबरमती आश्रम, मणि भवन, गांधी स्मृती आणि सेवाग्राम यांचा समावेश आहे.