१० ऑक्टोबरला जागतिक गुलाबजामून दिवस; मावा, पाक आणि नावामागची कहाणी

सण असो, लग्नसराई असो किंवा घरात एखादी छोटीशी आनंदाची बातमी असो, तोंड गोड करायचे म्हटले की सर्वात आधी आठवतो तो गुलाबजामून. जिभेवर ठेवताच विरघळणारी ही मिठाई लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सगळ्यांना आवडते आणि केवळ महाराष्ट्रातच नाही, तर संपूर्ण भारतात ती आवडीने खाल्ली जाते.

या लाडक्या मिठाईचा गौरव करण्यासाठी आणि तिची समृद्ध परंपरा साजरी करण्यासाठी दरवर्षी १० ऑक्टोबर हा दिवस जागतिक गुलाबजामून दिवस म्हणून उत्साहात पाळला जातो. हा दिवस केवळ एका मिठाईचा उत्सव नसून भारतीय खाद्यसंस्कृतीतील आपुलकी, संस्कृती आणि गोडव्याचे प्रतीक मानला जातो.

गुलाबजामून बनवण्याची कला भारतीय स्वयंपाकघरातील एका सुंदर परंपरेचा भाग आहे. शुद्ध दुधाचा खवा म्हणजेच मावा व्यवस्थित मळून त्याचे छोटे गोल केले जातात. मंद आचेवर साजूक तुपात किंवा तेलात ते सोनेरी-कापशी रंगावर तळले जातात. त्यानंतर वेलची, केशर आणि गुलाबाच्या पाकळ्यांचा सुगंध असलेल्या कोमट साखरेच्या पाकात ते बुडवले जातात. पाक जामूनच्या आतपर्यंत मुरला की मिळणारा रसरशीत आणि मऊसूद स्वाद शब्दांत सांगणे कठीण असते. गरम गरम गुलाबजामून खाणे असो किंवा थंडगार आईस्क्रीमसोबत त्याचा आस्वाद घेणे असो, खवय्यांसाठी ती एक पर्वणीच असते.

गुलाबजामूनच्या इतिहासाबाबत इतिहासकारांमध्ये वेगवेगळी मते आहेत. अनेक अन्न इतिहासकारांच्या मते, मध्ययुगीन काळात मध्य आशियातून किंवा पर्शियातून (इराण) लुकमत अल-कादी (Luqmat al-Qadi) नावाचा एक पदार्थ भारतात आला. मुगल काळात भारतीय आचाऱ्यांनी स्थानिक खवा आणि साखर वापरून या पदार्थाला नवा भारतीय अवतार दिला.

गुलाबजामून या नावाची उत्पत्ती फारसी शब्दांमधून झाली आहे. गुलाब हा शब्द गुळ आणि आब यांपासून बनला आहे. गुळ म्हणजे फूल किंवा पाणी, तर आब म्हणजे पाणी किंवा अर्क, आणि त्याचा अर्थ गुलाबाचा सुगंध असलेले पाणी असा होतो. जामून हे नाव त्याच्या गोल आकारावरून आणि तळल्यानंतर येणाऱ्या जांभळासारख्या गडद रंगावरून पडले. गुलाबाचा सुवास असलेला आणि जांभळाच्या आकाराचा गोड पदार्थ म्हणून त्याला गुलाबजामून हे नाव मिळाले.

काळानुसार भारतीय आचाऱ्यांनी आणि गृहिणींनी गुलाबजामून बनवण्याच्या पद्धतीत अनेक कल्पक प्रयोग केले. आज बाजारात आणि घराघरांत केवळ पारंपरिक मावा गुलाबजामूनच नाही, तर अनेक प्रकार पाहायला मिळतात.

ड्राय किंवा सुका गुलाबजामून पाकातून काढून त्यावर सुक्या खोबऱ्याचा किंवा साखरेचा लेप लावला जातो आणि प्रवासात नेण्यासाठी तो उत्तम ठरतो. काला जामून मंद आचेवर जास्त वेळ तळून गडद काळा रंग दिला जातो; त्याचा बाहेरील थर किंचित कडक आणि आतील भाग अतिशय मऊ असतो. पनीर आणि छॅना जामून खव्याऐवजी ताज्या पनीरचा किंवा छॅनाचा वापर करून बनवले जातात आणि ते अत्यंत हलके व मऊ असतात. केशर आणि स्टफ्ड जामूनमध्ये काजू, बदाम, पिस्ता आणि केशराचे सारण भरून त्याला अधिक शाही स्वरूप दिले जाते.

आजच्या आंतरराष्ट्रीय जगात भारतीय रेस्टॉरंट्सच्या माध्यमातून गुलाबजामूनने जागतिक स्तरावर स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे. परदेशी पर्यटक आणि खवय्ये भारतात येतात, तेव्हा गुलाबजामूनची चव चाखल्याशिवाय त्यांचा प्रवास पूर्ण होत नाही.

जागतिक गुलाबजामून दिनानिमित्त अनेक जण घरी स्वतः गुलाबजामून बनवतात, तर काही जण मित्र-परिवाराला आणि सहकाऱ्यांना मिठाई वाटून आनंद साजरा करतात. अन्न केवळ भूक भागवण्यासाठी नसते, तर ते लोकांना एकत्र आणण्याचे आणि नात्यांमध्ये गोडवा निर्माण करण्याचे उत्तम माध्यम आहे, याची आठवण हा दिवस करून देतो.