जागतिक आर्थरायटिस दिन: सांधे दुखण्यामागची कारणे आणि लक्षणे अस्थिरोग तज्ज्ञांनी मांडली

जागतिक आर्थरायटिस दिनाच्या निमित्ताने नवी मुंबईतील कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटलमधील ऑर्थोपेडिक्सचे कन्सल्टन्ट डॉ. सुभाष धिवरे यांनी सांधेदुखीची कारणे, त्याची लक्षणे आणि डॉक्टरांकडे कधी जावे याची सविस्तर माहिती दिली. डॉ. धिवरे यांच्या म्हणण्यानुसार, वैद्यकीय भाषेत आर्थ्राल्जिया म्हणून ओळखली जाणारी सांधेदुखी हे रुग्ण अस्थिरोग तज्ज्ञांकडे जाण्याचे सर्वात मोठे कारण आहे. तरुण खेळाडूंपासून वृद्ध व्यक्तींपर्यंत कोणालाही हा त्रास होऊ शकतो.

शरीरात जिथे दोन किंवा त्यापेक्षा जास्त हाडे एकत्र येतात, त्या जागेला सांधा म्हणतात. डॉ. धिवरे सांगतात की, कूर्चेमुळे सांध्याला गादीसारखे संरक्षण मिळते, सायनोविअल द्रवामुळे हालचालीसाठी वंगण मिळते, तर अस्थिबंध, कंडरा आणि स्नायूंमुळे त्याला स्थिरता व मजबुती येते. यापैकी कोणत्याही भागाला इजा झाली, सूज आली किंवा झीज झाली, की सांधेदुखी सुरू होते.

डॉ. धिवरे यांनी सर्वात आधी ऑस्टियोआर्थरायटिस म्हणजे सांध्यांच्या झिजेचा उल्लेख केला. त्यांच्या मते, ४० वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या व्यक्तींना याचा धोका जास्त असतो. या आजारात सांध्याला गादीसारखे संरक्षण देणारी कूर्चा हळूहळू झिजते आणि हाडे एकमेकांवर घासली जातात. जिने चढताना-उतरताना दुखणे वाढणे, सकाळी उठल्यावर सांधे जखडणे आणि हालचाल करताना कट-कट आवाज येणे ही याची लक्षणे आहेत. सकाळचा जखडलेपणा सहसा ३० मिनिटांच्या आत बरा होतो, असे ते म्हणाले. गुडघे, नितंब, पाठीचा कणा आणि हात यांच्या सांध्यांना याचा जास्त त्रास होतो. लठ्ठपणा, आधी झालेली दुखापत, वाढते वय आणि अनुवांशिकता ही मुख्य कारणे असल्याचे त्यांनी सांगितले.

रूमेटॉइड आर्थरायटिस, म्हणजे आमवातात शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती चुकून सांध्यांच्या आतल्या अस्तरावरच हल्ला करते, असे डॉ. धिवरे यांनी स्पष्ट केले. यामध्ये हात आणि पायांच्या लहान सांध्यांना दोन्ही बाजूंना सारखीच सूज येते. तासापेक्षा जास्त वेळ सांधे जखडून राहणे, सांध्यावर उष्णता जाणवणे, खूप थकवा आणि कधी कधी ताप येणे हीदेखील लक्षणे आहेत. अँकिलोझिंग स्पॉन्डिलायटिस, सोरियाटिक आर्थरायटिस आणि ल्युपस हे आजारही सांधेदुखी व सूज आणू शकतात. उपचाराला उशीर झाला तर सांधे कायमचे खराब होऊ शकतात आणि त्यांचा आकार बदलू शकतो, म्हणून लवकर निदान आवश्यक असल्याचे ते म्हणाले.

खेळताना किंवा रस्ते अपघातात होणाऱ्या दुखापतीही सांधेदुखीचे सामान्य कारण आहेत, असे डॉ. धिवरे सांगतात. हाडाचे फ्रॅक्चर, अँटीरियर क्रुशिएट लिगामेंट म्हणजे एसीएलची दुखापत, मेनिस्कल टेअर, सांधा निखळणे आणि लचक भरणे यांचा त्यात समावेश आहे. सुरुवातीला किरकोळ वाटलेल्या दुखापतीची नीट तपासणी आणि उपचार झाले नाहीत, तर पुढे वयाच्या आधीच ऑस्टियोआर्थरायटिस होऊ शकतो. एखाद्या सांध्यावर वारंवार ताण पडल्यानेही टेंडिनायटिस, बर्सायटिस, टेनिस एल्बो आणि रनर्स नी असे त्रास उद्भवू शकतात. वारंवार वजन उचलणे, उठबस करणे किंवा हाताची तीच हालचाल पुन्हा पुन्हा करणे अशा कामांत हा धोका मोठ्या प्रमाणात वाढतो, असे त्यांनी नमूद केले.

रक्तातील युरिक ॲसिड वाढले की सांध्यांत युरेट क्रिस्टल्स तयार होतात आणि त्यातून गाऊट होतो, असे डॉ. धिवरे यांनी सांगितले. यात अचानक तीव्र वेदना, सूज, लालसरपणा आणि स्पर्श सहन न होणे असा त्रास होतो, आणि पायाच्या अंगठ्याच्या मुळाशी असलेल्या सांध्याला याचा फटका प्रामुख्याने बसतो. आहारातील काही विशिष्ट गोष्टी, मद्यपान, शरीरातील पाणी कमी होणे आणि काही औषधे यामुळे हा त्रास अचानक वाढू शकतो. सांध्यातील संसर्ग, म्हणजे सेप्टिक आर्थरायटिस, ही ऑर्थोपेडिक इमर्जन्सी असून त्यावर तातडीने उपचार लागतात. सांधा खूप गरम होणे, सुजणे, तीव्र वेदना आणि सोबत ताप ही त्याची मुख्य चिन्हे असल्याचे ते म्हणाले. वेळेत नियंत्रण न मिळाल्यास कमी कालावधीतच सांध्याचे गंभीर आणि कायमचे नुकसान होऊ शकते.

व्हिटॅमिन डीची कमतरता, आहारातील अपुरे कॅल्शियम आणि ऑस्टिओपोरोसिस यामुळे हाडांच्या आरोग्यावर वाईट परिणाम होतो, हाडे दुखतात आणि फ्रॅक्चरचा धोका वाढतो, असे डॉ. धिवरे यांनी सांगितले. बैठी जीवनशैली सांध्यांना आधार देणारे स्नायू कमकुवत करू शकते, तर वाढलेले वजन भार पेलणाऱ्या सांध्यांवरचा ताण वाढवते. रोजची साधी कामे करतानाही वजनामुळे गुडघ्यांवरचा दाब लक्षणीय वाढू शकतो. याशिवाय चुकीची शारीरिक स्थिती, सपाट पावले, अयोग्य पादत्राणे, मेनोपॉजनंतरचे हार्मोनल बदल, सांध्यांच्या जन्मजात समस्या आणि पाठीच्या कण्यातून सुरू होऊन सांध्यांपर्यंत पोहोचणारी वेदना ही कारणेही असू शकतात.

अस्थिरोग तज्ज्ञांकडे कधी जावे, याबद्दल डॉ. धिवरे यांनी काही संकेत सांगितले. सांधेदुखी दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त टिकली, सांध्याभोवती सूज, लालसरपणा किंवा गरमपणा जाणवला, वजन पेलणे किंवा सांध्याची पूर्ण हालचाल करणे कठीण झाले, सांध्याचा आकार बदलला किंवा तो अडकल्यासारखा वाटला, ताप आला किंवा रात्री तीव्र वेदनेमुळे झोप मोडली, तर तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा, असे ते म्हणाले. सांधा अतिशय गरम व सुजलेला असेल आणि सोबत ताप असेल, किंवा अचानक तीव्र वेदना सुरू झाल्या असतील, तर तातडीने तपासणी आवश्यक आहे. अशा वेळी दोन आठवडे वाट पाहू नये, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.

निदानासाठी सहसा शारीरिक तपासणी केली जाते, असे डॉ. धिवरे यांनी सांगितले. गरज वाटल्यास एक्सरे, एमआरआय स्कॅन, युरिक ॲसिड, ईएसआर, सीआरपी आणि रूमेटॉइड फॅक्टर यांसारख्या रक्ताच्या चाचण्या किंवा सांध्यातील द्रवाचे विश्लेषण केले जाते. उपचारांमध्ये औषधे, फिजिओथेरपी, इंजेक्शन, ब्रेसिंग आणि आजार खूप वाढला असल्यास सांधे बदलण्याची शस्त्रक्रिया यांचा समावेश असू शकतो.

प्रतिबंधासाठी डॉ. धिवरे यांनी वजन नियंत्रणात ठेवणे, पोहणे, सायकल चालवणे किंवा चालणे असे सांध्यांवर कमी ताण आणणारे व्यायाम करणे, सांध्याभोवतीचे स्नायू मजबूत करणे आणि व्यायामापूर्वी वॉर्म-अप करणे या गोष्टी सांगितल्या. उठण्या-बसण्याची योग्य पद्धत, योग्य पादत्राणे, कॅल्शियम आणि व्हिटॅमिन डी असलेला संतुलित आहार आणि धूम्रपान टाळणे यांचाही त्यांनी उल्लेख केला. धूम्रपानामुळे हाडांच्या आरोग्यावर वाईट परिणाम होतो आणि जखमा भरून येण्यात अडथळा येऊ शकतो, असे ते म्हणाले.

डॉ. धिवरे यांच्या म्हणण्यानुसार सांधेदुखी हा केवळ वाढत्या वयाचा अपरिहार्य भाग नाही. अनेकांच्या बाबतीत त्यामागे एखादा विशिष्ट आजार किंवा कारण असते आणि त्यावर यशस्वी उपचार होऊ शकतात, पण त्यासाठी वेळेत लक्ष देणे गरजेचे आहे. मूळ कारण न शोधता वेदनांकडे दुर्लक्ष करणे किंवा वारंवार फक्त वेदनाशामक औषधे घेणे यामुळे सांध्यांचे नुकसान अधिक वेगाने होऊ शकते, असे त्यांनी सांगितले.