कमी वयात केस विरळ होतायत; कारण ओळखूनच उपचार ठरवावा, असे तज्ज्ञ सांगतात

धावपळीची जीवनशैली, सततचा ताण आणि अपुरी झोप यांमुळे राज्यातील शहरी भागात कमी वयातच केस विरळ होत असल्याची चर्चा वाढली आहे. मात्र प्रत्येक केस गळतीमागचे कारण सारखेच नसते, असे या क्षेत्रातील तज्ज्ञ सांगतात.

मुंबई, पुणे, नाशिक आणि नागपूरमधल्या अनेक तरुणांना हे चित्र आता नवे वाटत नाही. आधी चाळिशीनंतर दिसणारा हा त्रास आता पंचविशी-तिशीतच जाणवू लागल्याचे अनेकजण सांगतात. रील्स, घरगुती उपायांचे सल्ले आणि आठवड्यात नवे केस अशा जाहिरातींच्या गदारोळात काय खरे आणि काय खोटे, हेच अनेकांना कळत नाही.

तज्ज्ञांच्या मते प्रत्येक केस एका ठराविक चक्रातून जातो. आधी वाढीचा टप्पा असतो, जो काही वर्षे चालतो. मग छोटा संक्रमणाचा टप्पा येतो आणि शेवटी विश्रांतीचा टप्पा. त्यानंतर जुना केस गळतो आणि त्याच्या जागी नवा येतो. डोक्यावरचे काही केस नेहमी विश्रांतीच्या टप्प्यात असतात, म्हणून रोज साधारण 50 ते 100 केस गळणे सामान्य मानले जाते. गळणाऱ्या केसांचे प्रमाण सतत वाढले, डोक्याच्या ठराविक भागात केस विरळ दिसू लागले किंवा नवे केस येण्याचा वेग मंदावला, तर चिंतेला सुरुवात होते, असे तज्ज्ञ सांगतात.

पुरुषांमध्ये आनुवंशिक पॅटर्न बाल्डनेस हे सर्वात सामान्य कारण मानले जाते. यात केसांची मुळे हळूहळू बारीक होतात, केशरेषा मागे सरकते आणि डोक्याच्या मधल्या भागात केस विरळ होतात. महिलांमध्ये हाच त्रास बहुतेकदा भांगाच्या भागात केस पातळ होण्याच्या रूपात दिसतो.

काही गळती मात्र तात्पुरती असते. तीव्र ताण, मोठा आजार, अचानक वजन घटणे, कडक डाएट, प्रसूती किंवा शस्त्रक्रिया अशा घटनेनंतर साधारण दोन ते तीन महिन्यांनी अचानक भरपूर केस गळू लागतात. याला वैद्यकीय भाषेत टेलोजन एफ्लुव्हियम म्हणतात आणि कारण दूर झाल्यावर बहुतेकदा केस पूर्ववत होतात. लोह, व्हिटॅमिन डी किंवा बी12 ची कमतरता, थायरॉईडचे असंतुलन, महिलांमध्ये PCOS सारखे हार्मोनल बदल, बुरशीजन्य संसर्ग, कोंडा किंवा स्कॅल्प सोरायसिससारखे त्वचाविकार यांमुळेही केस गळू शकतात. घट्ट केशरचना, वारंवार केलेल्या रासायनिक प्रक्रिया आणि अतिउष्णतेचा वापर यांमुळे केस मुळाजवळ तुटण्याचे प्रमाण वाढते.

केस गळतीबद्दल अनेक गैरसमजही फिरत असतात. टोपी किंवा हेल्मेट घातल्याने टक्कल पडते, असे अनेकांना वाटते. प्रत्यक्षात टोपी सैल असेल तर मुळांना धोका नसतो, पण खूप घट्ट आणि सतत घासणारे हेडगिअर मुळांवर ताण आणू शकते, असे सांगितले जाते. रोज शॅम्पू केल्याने केस जास्त गळतात हाही गैरसमज आहे, कारण धुताना गळणारे केस आधीच गळण्याच्या अवस्थेत असतात. डोके भादरल्याने नवे केस जाड येतात, याला वैज्ञानिक आधार नाही. महागडे तेल किंवा एकच घरगुती उपाय जादूसारखा चालतो, अशा दाव्यांवर विश्वास ठेवू नका, असे तज्ज्ञ म्हणतात.

कारणानुसार उपचार बदलतात, म्हणून निदान सर्वात महत्त्वाचे ठरते. त्वचा व केसविकार तज्ज्ञ आधी रुग्णाचा इतिहास, आहार, कुटुंबातील केस गळतीचा इतिहास आणि अलीकडचे आजार किंवा औषधे जाणून घेतात. स्कॅल्पची तपासणी ट्रायकोस्कोपी या उपकरणाने केली जाते, ज्यातून केसांची जाडी आणि मुळांची स्थिती कळते. गरजेनुसार रक्ताच्या चाचण्या सुचवल्या जातात. हे सगळे झाल्यावरच पुढचा मार्ग औषधांचा, स्कॅल्प थेरपीचा की शस्त्रक्रियेचा, हे तज्ज्ञ ठरवू शकतात.

मुंबईतील केस पुनर्स्थापन क्लिनिक Kibo Clinics येथील तज्ज्ञांच्या मते, अनेक रुग्ण सुरुवातीला शॅम्पू किंवा घरगुती उपायांवर महिनोन्महिने घालवतात. केस गळतीचे निदान आधी व्हायला हवे, कारण रक्ताच्या तपासणीतून समोर येणारी कमतरता आणि आनुवंशिक पॅटर्न यांचे उपचार पूर्णपणे वेगळे असतात, असे या तज्ज्ञांनी सांगितले.

सुरुवातीच्या टप्प्यात आहार आणि जीवनशैलीतील सुधारणा, कमतरता भरून काढणे आणि डॉक्टरांनी सुचवलेली औषधे उपयोगी ठरू शकतात, असे तज्ज्ञ सांगतात. काही रुग्णांना PRP (प्लेटलेट-रिच प्लाझ्मा) सारख्या स्कॅल्प थेरपीचा फायदा होतो; यात रुग्णाच्याच रक्तातून तयार केलेला प्लाझ्मा स्कॅल्पमध्ये टोचला जातो. मात्र ही औषधे आणि थेरपी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानेच घ्यावीत, कारण प्रत्येकाला वेगळा प्रतिसाद मिळतो आणि काही औषधांचे दुष्परिणामही असू शकतात, असे तज्ज्ञ स्पष्ट करतात. केस गळणे थांबवणे आणि गेलेले केस परत आणणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. ज्या भागातील मुळे पूर्णपणे नष्ट झाली आहेत, तिथे औषधांनी नवे केस येण्याची शक्यता कमी असते.

अशा वेळी शस्त्रक्रियेचा पर्याय समोर येतो. सध्या सर्वाधिक वापरली जाणारी पद्धत म्हणजे FUE हेअर ट्रान्सप्लांट. यात डोक्याच्या मागच्या भागातील निरोगी केसांची मुळे एक एक करून काढून विरळ भागात लावली जातात. मागच्या भागातील केस सहसा आनुवंशिक गळतीला दाद देत नाहीत, म्हणून त्या भागाला दाता क्षेत्र म्हणतात. पारंपरिक पट्टी काढण्याच्या पद्धतीसारखा लांब व्रण राहत नाही; त्याऐवजी लहान ठिपक्यांसारख्या खुणा राहतात, ज्या बहुतेकदा केसांखाली लपतात.

प्रक्रिया स्थानिक भूल देऊन केली जाते. आधी केशरेषेची रचना ठरवली जाते, कारण नैसर्गिक दिसणारी केशरेषा सरळ नसते, ती थोडीशी अनियमित आणि मऊ कडांची असते. मग दात्या भागातून ग्राफ्ट्स काढून विरळ भागात लहान छिद्रांतून लावले जातात. ग्राफ्ट्सची संख्या आणि उपचार क्षेत्र यानुसार प्रक्रियेला काही तास लागतात आणि रुग्ण सामान्यतः त्याच दिवशी घरी जातो.

पहिल्या काही दिवसांत सौम्य सूज आणि खपल्या दिसतात. पहिल्या आठवड्यात सूर्यप्रकाश, धूळ, जोरदार व्यायाम आणि डोके घासणे टाळण्याचा सल्ला दिला जातो आणि झोपताना डोके थोडे उंच ठेवण्यास सांगितले जाते. बहुतेक जण आठवडाभरात कार्यालयीन कामावर परततात. लावलेले केस दोन ते चार आठवड्यांत गळतात, जे अपेक्षितच असते, आणि नवे केस तीन-चार महिन्यांनी दिसू लागतात. पूर्ण निकालासाठी साधारण बारा महिने, काही वेळा त्याहून जास्त काळ लागतो. हा संयमाचा खेळ आहे, असे तज्ज्ञ आवर्जून सांगतात.

ही शस्त्रक्रिया प्रत्येकासाठी योग्य ठरतेच असे नाही. गळतीचा पॅटर्न स्थिरावला आहे का, मागच्या भागात पुरेसे दात्याचे केस आहेत का आणि अपेक्षा वास्तववादी आहेत का, या तीन गोष्टी तपासूनच निर्णय घ्यायला हवा, असे तज्ज्ञ सांगतात. गळतीचे कारण टेलोजन एफ्लुव्हियमसारखे तात्पुरते असेल, तर शस्त्रक्रियेची गरज नसते. स्कॅल्पवर सक्रिय संसर्ग किंवा नियंत्रणात नसलेला त्वचाविकार असेल, तर आधी त्यावर उपचार करावे लागतात. विशीत घाईने शस्त्रक्रिया केल्यास पुढे गळती वाढल्यावर केशरेषा अनैसर्गिक दिसण्याचा धोका असतो आणि शस्त्रक्रियेनंतरही मूळचे केस गळत राहू शकतात, म्हणून अनेकदा औषधोपचार पुढे सुरू ठेवावा लागतो.

महिलांमध्ये केस गळतीची कारणे बहुतेकदा हार्मोनल बदल, पोषणाची कमतरता, प्रसूतीनंतरचा काळ आणि थायरॉईड यांच्याशी जोडलेली असतात. म्हणून त्यांच्या बाबतीत आधी कारणांचा शोध घेणे आणि वैद्यकीय उपचारांना वेळ देणे यावर तज्ज्ञ भर देतात. शस्त्रक्रिया काही निवडक रुग्णांसाठीच योग्य असते आणि त्यासाठी स्वतंत्र तपासणी लागते.

खर्च ग्राफ्ट्सची संख्या, वापरलेले तंत्र, शल्यचिकित्सकाचा प्रत्यक्ष सहभाग आणि पॅकेजमध्ये काय येते यावर अवलंबून असतो, त्यामुळे फक्त सर्वात कमी दर पाहून निर्णय घेणे योग्य नाही, असे सांगितले जाते. क्लिनिकमध्ये प्रक्रिया नेमकी कोण करणार, ग्राफ्ट्सची ही संख्या का सुचवली, मागील रुग्णांचे न बदललेले निकाल पाहता येतील का आणि गुंतागुंत झाल्यास काय केले जाईल, असे प्रश्न विचारावेत. 100 टक्के निकालाची हमी किंवा एका आठवड्यात नवे केस अशा जाहिरातींपासून सावध राहावे, कारण वैद्यकीय उपचारांत अशी हमी कोणी देऊ शकत नाही, असे तज्ज्ञ म्हणतात.

प्रथिने, लोह आणि जीवनसत्त्वांनी युक्त संतुलित आहार, पुरेशी झोप आणि तणावाचे व्यवस्थापन यांचा केसांच्या आरोग्यावर चांगला परिणाम होतो, असे तज्ज्ञ सांगतात. स्कॅल्प स्वच्छ ठेवणे, सौम्य शॅम्पू वापरणे, ओल्या केसांवर घट्ट केशरचना टाळणे आणि कंगवा जोरात न ओढणे या साध्या सवयी उपयोगी ठरतात. केस गळती दोन-तीन महिने कमी न होता सुरू राहिली, तर त्वचा व केसविकार तज्ज्ञांकडून तपासणी करून घ्यावी, असे ते सुचवतात.