ताडोबा-अंधारीत पंधरा वर्षांत वाघांची संख्या १५ वरून ८९ वर पोहोचली

महाराष्ट्रातील ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प वन्यजीवप्रेमींसाठी मोठे आकर्षण ठरला आहे. २०१० मध्ये येथे १५ वाघ होते. २०२५ च्या गणनेत ही संख्या ८९ झाली आहे. वन्यजीवांचे सातत्याने संरक्षण आणि अधिवासाची राखण किती महत्त्वाची आहे, हेच या वाढीतून दिसते, असे यात म्हटले आहे.

चंद्रपूर जिल्ह्यात असलेला ताडोबा वाघ, विविध प्राणी आणि सफारीच्या अनुभवामुळे देशभरात ओळखला जातो. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून पर्यटक, वन्यजीव छायाचित्रकार आणि निसर्गप्रेमी इथे येतात.

उपलब्ध आकडेवारीनुसार ताडोबात २०१० मध्ये १५ वाघ नोंदले गेले. २०१४ मध्ये ६५ आणि २०२२ मध्ये ८७ वाघ होते. २०२४ मध्ये ही संख्या ९५ पर्यंत गेल्याचे सांगितले जाते, तर २०२५ मध्ये ती ८९ आहे.

२०२४ आणि २०२५ मधील आकड्यांतील फरकाचा अर्थ वाघ प्रत्यक्षात कमी झाले असा असेलच, असे नाही. सर्वेक्षणाची व्याप्ती, वाघ ओळखण्याच्या पद्धती आणि मोजणीचे तंत्र यांमुळे अंदाजात फरक पडू शकतो. नेमका निष्कर्ष काढण्यासाठी वन विभागाच्या संबंधित सर्वेक्षणांचे तपशीलवार निष्कर्ष आणि त्यांची पद्धत पाहावी लागेल.

वाघांची संख्या टिकवण्यासाठी जंगलातील अधिवासाचे संरक्षण, शिकारीला आळा आणि पाण्याचे पुरेसे स्रोत राखणे गरजेचे आहे. वाघांचे भक्ष्य असलेल्या प्राण्यांचे जतन करणे, माणसांचा हानिकारक हस्तक्षेप मर्यादित ठेवणे आणि जंगलाजवळ राहणाऱ्या लोकांना या कामात सहभागी करून घेणे यावरही संवर्धन अवलंबून आहे. वाघ वाढले की मानव-वन्यजीव संघर्ष, तुटलेले अधिवास आणि पर्यावरणीय समतोल राखण्याची आव्हाने यांकडेही यंत्रणांना लक्ष द्यावे लागेल.

मध्य भारतातील मोठ्या वन्यजीव पट्ट्यात ताडोबाची भूमिका महत्त्वाची आहे. जंगलांना जोडणाऱ्या कॉरिडॉरमधून वाघ एका अधिवासातून दुसऱ्यात जातात. त्यामुळे जनुकीय विविधता टिकते आणि योग्य जागी वाघांची संख्या पसरू शकते. पेंच, बोर आणि Umred-Pauni यांच्याशी निगडित जंगलांमधील जोडणी दीर्घकालीन संवर्धनासाठी गरजेची आहे. हे मार्ग तुटू न देणे आणि संवेदनशील अधिवासांभोवतीच्या विकासाचे नियोजन करणे हे प्रमुख प्राधान्य आहे.

महाराष्ट्रातील वन्यजीव पर्यटनासाठी ताडोबा-अंधारी मोठे केंद्र बनले आहे. नैसर्गिक अधिवासात वाघ पाहण्यासोबतच बिबटे, अस्वले, रानकुत्रे, हरणे आणि अनेक पक्षीही पर्यटकांना पाहायला मिळतात. सफारी, गाईड सेवा, वाहतूक, निवास आणि पर्यटकांशी जोडलेल्या इतर व्यवसायांमुळे स्थानिकांना रोजगारही मिळतो. मात्र पर्यटकांची संख्या वाढली तरी वन्यजीवांना त्रास होऊ नये आणि अधिवासाचे नुकसान होऊ नये, म्हणून पर्यटन संवर्धनाच्या नियमांतच राहिले पाहिजे.

२०१० मधील १५ वाघांपासून २०२५ मधील ८९ पर्यंतची वाढ ताडोबातील दीर्घकालीन संवर्धनाचे महत्त्व दाखवते. तरीही केवळ आकडे वाढवणे पुरेसे नाही. सुरक्षित अधिवास, पुरेसे भक्ष्य, जोडलेले कॉरिडॉर आणि मानव-वन्यजीव संघर्ष कमी करणारे प्रभावी उपाय तितकेच महत्त्वाचे आहेत. नागपूर आणि विदर्भासाठी ताडोबा ही मोठी नैसर्गिक संपत्ती आहे, जिथे जैवविविधतेचे संवर्धन, पर्यटन आणि स्थानिक आर्थिक संधी एकत्र येतात. अधिवासाचे सतत संरक्षण आणि जबाबदार पर्यटन हेच महाराष्ट्रातील आघाडीच्या वन्यजीव स्थळांपैकी एक म्हणून ताडोबाची ओळख टिकवतील.