प्रांतानुसार बदलतो दसरा: रामलीला, सीमोल्लंघन, म्हैसूरची मिरवणूक आणि बस्तरचा उत्सव

दसरा म्हणजेच विजयादशमी हा सण असत्यावर सत्याचा आणि वाईटावर चांगल्याचा विजय दाखवणारा मानला जातो. देशभरात तो मोठ्या उत्साहात साजरा होतो, पण प्रत्येक प्रांतात साजरा करण्याची पद्धत वेगळी आहे. कुठे शस्त्रपूजन होते, कुठे आपट्याची पाने वाटली जातात, तर कुठे रावणाचे दहन केले जाते.

महाराष्ट्रात आपट्याची पाने "सोने" म्हणून एकमेकांना देण्याची मोठी परंपरा आहे. घरातले मोठे आणि लहान एकमेकांना ही पाने देऊन सदिच्छा आणि आदर व्यक्त करतात. दुपारी गावाच्या किंवा घराच्या सीमेबाहेर जाऊन सीमोल्लंघन केले जाते आणि शमीच्या किंवा आपट्याच्या झाडाची पूजा होते. याच दिवशी पुस्तके, शस्त्रे, अवजारे आणि वाहनांचीही पूजा करण्याची परंपरा आहे. कोल्हापुरात ऐतिहासिक दसरा चौकात मोठी मिरवणूक काढली जाते.

उत्तर भारतात, म्हणजे उत्तर प्रदेश, दिल्ली, पंजाब आणि इतर राज्यांत, रामलीलांचे आयोजन होते आणि रावणाच्या पुतळ्याचे दहन केले जाते. हे दहन प्रभू रामांनी रावणावर मिळवलेल्या विजयाचे प्रतीक आहे. पंजाबसह काही भागांत नवरात्रीच्या समाप्तीनिमित्त लहान मुलींची, म्हणजे कन्यांची, पूजा करून त्यांना भोजन दिले जाते. ही पद्धत कंज्याक पूजा म्हणून ओळखली जाते.

कर्नाटकातील म्हैसूर दसरा जगभर प्रसिद्ध आहे. त्यात चामुंडेश्वरी देवीची मूर्ती सोन्याच्या अंबारीत बसवून हत्तीवरून भव्य आणि शाही मिरवणूक (जंबो सवारी) काढली जाते. कुर्गमध्ये, म्हणजे मडिकेरी येथे, १०० वर्षे जुनी "करागा" लोकनृत्याची परंपरा आहे आणि त्यात द्रौपदीचा सन्मान केला जातो.

पश्चिम बंगालमध्ये बंगाली बांधवांसाठी हा दिवस "विजया दशमी" असतो. या दिवशी माता दुर्गेच्या मूर्तींचे पाण्यात विसर्जन केले जाते, ज्याला सिंदूर खेळ म्हटले जाते.

हिमाचल प्रदेशात कुलू व्हॅलीतील धालपूर मैदानावर ७ दिवसांचा मोठा आंतरराष्ट्रीय उत्सव भरतो. त्यात भगवान रघुनाथजींची भव्य यात्रा काढली जाते. छत्तीसगडमधील बस्तरमध्ये हा उत्सव तब्बल अडीच महिने चालतो. आदिवासी संस्कृतीनुसार तिथे दंतेश्वरी देवीची विशेष पूजा होते आणि रथयात्रा निघते.

दक्षिण भारतात, म्हणजे तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणात, वेगळ्या प्रकारे सण साजरा होतो. तमिळनाडूत घरात बाहुल्यांची सुंदर मांडणी करून बोंमई कोलू (Golu) हा उत्सव केला जातो. पहिले ३ दिवस लक्ष्मीची, ३ दिवस सरस्वतीची आणि ३ दिवस दुर्गा देवीची पूजा करून भेटवस्तूंची देवाणघेवाण होते. आंध्र प्रदेशात कृष्णा नदीवर "पोत्सोत्सव" (नाव Sair) साजरा केला जातो.