घटस्थापनेला मातीत धान्य का पेरतात? नवरात्रीतल्या कोंबांमागची दोन कारणे

शारदीय नवरात्रीला आजपासून सुरुवात झाली असून सगळीकडे घट बसवण्याची तयारी सुरू आहे. घट बसवताना मातीच्या परातीत किंवा भांड्यात धान्य पेरले जाते आणि नऊ दिवसांत त्याला हिरवे कोंब येतात, हे अनेकांनी पाहिले असेल. ही केवळ परंपरा आहे की त्यामागे काही अर्थ आहे, आणि नेमके कोणते धान्य पेरायचे, असे प्रश्न अनेकांना पडतात.

धान्य पेरण्याची पद्धत अशी सांगितली जाते. मातीच्या भांड्यात आधी थोडी माती टाकतात, त्यावर धान्य ठेवतात आणि वरून पुन्हा माती टाकून ते झाकतात. रोज सकाळ-संध्याकाळ थोडे पाणी मारतात. दोन-तीन दिवसांतच लहान कोंब फुटू लागतात आणि नऊ दिवसांत ते चांगले वाढतात. उत्तर भारतात याला जवारा म्हणतात.

यामागची कारणे दोन आहेत. पहिले कारण धार्मिक आहे. देवी दुर्गा ही जन्म देणारी, सृष्टी निर्माण करणारी देवी मानली जाते. बीमधून कोंब येणे म्हणजे नवा जन्म होणे. म्हणून घटामध्ये धान्य पेरणे ही देवीच्या सृजनशक्तीची पूजा आहे. हे कोंब समृद्धी, भरभराट आणि चांगल्या दिवसांचे लक्षण समजले जातात.

दुसरे कारण शेतीशी जोडलेले आहे. भारत हा शेतीप्रधान देश आहे आणि पूर्वीच्या काळी लोक शेतीवरच जगत होते. नवरात्रीचा काळ शेतीसाठी महत्त्वाचा असतो. त्यामुळे मातीत धान्य पेरून त्याची वाढ पाहणे म्हणजे शेतकऱ्याला आपल्या शेतीची आठवण करून देणारे आहे. निसर्गाने अन्न दिले, त्याबद्दल आभार मानण्याचा हा एक प्रकार आहे.

कोणते धान्य पेरायचे, याचा एकच नियम नाही आणि प्रत्येक भागात वेगळी पद्धत आहे. सर्वात जास्त लोक जव पेरतात. जवाचे कोंब लवकर येतात आणि एकदम हिरवेगार दिसतात, म्हणून ते शुभ मानले जाते. गहूही अनेक जण पेरतात, कारण गहू हे समृद्धीचे प्रतीक आहे. काही घरांमध्ये तांदूळ पेरतात, जो पूजेत लागतोच.

काही ठिकाणी मूग, हरभरा, तीळ अशी कडधान्येही पेरली जातात. काहीजण सात प्रकारचे धान्य पेरतात, त्याला सप्तधान्य म्हणतात. त्यात गहू, जव, तांदूळ, हरभरा, मूग, बाजरी आणि तीळ यांपैकी काहीही घेता येते. घरात जे सहज मिळेल ते पेरावे, असे सांगितले जाते.

नऊ दिवसांत कोंब किती वाढले यावरून लोक अंदाज बांधतात. कोंब हिरवेगार आणि सरळ वाढले तर घरात सुख-शांती राहील आणि पीक चांगले येईल, अशी श्रद्धा आहे. मात्र हे शास्त्रीय नाही. माती चांगली आणि पाणी योग्य असेल तर कोंब चांगले वाढणारच.

शेवटच्या दिवशी, म्हणजे दसऱ्याला किंवा नवरात्री संपल्यावर हे कोंब उपटून देवीला वाहतात. काही ठिकाणी लोक हे कोंब एकमेकांना देऊन शुभेच्छा देतात. काहीजण त्यांचे विसर्जन करतात. घरात जशी पद्धत असेल तसे करावे. ही परंपरा केवळ धार्मिक नसून माणसाला निसर्गाशी जोडणारी आहे.