२०२६ सर्वात उष्ण वर्ष ठरण्याच्या उंबरठ्यावर; १.५ degrees C ची मर्यादा धोक्यात
वैज्ञानिक आकडेवारीनुसार २०२६ हे वर्ष इतिहासातील सर्वात उष्ण वर्ष ठरण्याची शक्यता वाढली आहे. सुपर एल निनो आणि महासागरांचे वाढते तापमान ही त्यामागची मुख्य कारणे सांगितली जात आहेत.
छायाचित्रे सत्यापित केलेली नाहीत
वैज्ञानिक आकडेवारी आणि विश्लेषणांनुसार २०२६ हे वर्ष माणसाच्या इतिहासातील आजवरचे सर्वात उष्ण वर्ष ठरण्याच्या अगदी उंबरठ्यावर आहे. जागतिक ख्यातीचे हवामान शास्त्रज्ञ जेम्स हॅन्सेन यांनी दिलेला इशारा आता प्रत्यक्षात उतरताना दिसत आहे. अनेक आंतरराष्ट्रीय अभ्यास आणि वैज्ञानिक गणितांच्या आधारे असा अंदाज वर्तवला जात आहे की, या वर्षातील वाढती उष्णता आधीचे सर्व जागतिक रेकॉर्ड मोडून काढेल.
युरोपियन युनियनची कोपर्निकस क्लायमेट चेंज सर्व्हिस (C3S) आणि बर्कले अर्थ या संस्थांनी जाहीर केलेल्या ताज्या अहवालानुसार, २०२६ सर्वात उष्ण वर्ष बनण्याची शक्यता अधिक बळकट झाली आहे. या वर्षाने २०२४ चा विक्रम पूर्णपणे मोडला नाही, तरीही नोंदवलेल्या इतिहासातील दुसरे सर्वात उष्ण वर्ष ते बनेल, हे जवळजवळ निश्चित मानले जात आहे.
जागतिक हवामान संघटनेच्या (WMO) सहा प्रमुख जागतिक डेटासेटनुसार, २०२४ मध्ये जागतिक तापमान औद्योगिक क्रांतीपूर्व काळाची मर्यादा ओलांडून गेले होते. २०२३ आणि २०२५ मध्येही तापमान या धोकादायक पातळीच्या अगदी जवळ पोहोचले होते.
यंदा पृथ्वीचे तापमान इतक्या वेगाने वाढण्यामागे दोन मोठी कारणे सांगितली जात आहेत. पहिले कारण म्हणजे पॅसिफिक महासागरात तयार झालेला तीव्र स्वरूपाचा 'सुपर एल निनो'. विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागरातील ही एल निनोची घटना यंदा असामान्यपणे तीव्र झाली आहे. तिच्या तीव्रतेने इतिहासातील तीन सर्वात धोकादायक मानल्या गेलेल्या एल निनो वर्षांना (१९८२-८३, १९९७-८८ आणि २०१५-१६) देखील मागे टाकले आहे.
दुसरे चिंताजनक कारण म्हणजे महासागरांचे विक्रमी वाढलेले तापमान. जगभरातील सागरी पृष्ठभागाचे तापमान दररोज नवे विक्रम करत आहे. ऑगस्ट आणि सप्टेंबर २०२६ मधील सागरी पृष्ठभागाचे सरासरी तापमान आजवर नोंदवलेल्या तापमानांपैकी सर्वाधिक ठरले आहे. मे महिन्यात पॅसिफिकमध्ये तयार होणाऱ्या एल निनोचा खरा परिणाम साधारणपणे दोन ते चार महिन्यांनी दिसतो. म्हणूनच यंदा ऑगस्ट हा आजवरचा सर्वात उष्ण महिना नोंदवला गेला.
जागतिक हवामान संघटनेच्या (WMO) आकडेवारीनुसार, २०२६ मध्ये पृथ्वीचे सरासरी तापमान औद्योगिक युगाच्या (१८५०-१९००) सरासरीपेक्षा १.४९ degrees C ते १.५ degrees C ने जास्त राहण्याची शक्यता आहे. पॅरिस हवामान कराराने (Paris Climate Agreement) जागतिक हवामान स्थिर ठेवण्यासाठी ठरवलेली कमाल मर्यादा नेमकी हीच १.५ degrees C आहे. काही डेटासेट हे प्रमाण १.४ degrees C ते १.५ degrees C दरम्यान दाखवतात. तरीही २०२४ चा अपवाद वगळता २०२६ हे वर्ष आधीच्या इतर सर्व वर्षांपेक्षा लक्षणीय उष्ण असेल, यावर सर्व आंतरराष्ट्रीय शास्त्रज्ञांचे एकमत झाले आहे.
वर्षाचे शेवटचे महिने, म्हणजे ऑक्टोबर ते डिसेंबर, हे वर्ष एकूण किती उष्ण ठरेल याचा अंतिम निर्णय करणार आहेत. १.५ degrees C ची सीमा पार करायला आता फारच कमी उष्णता पुरेशी आहे आणि एल निनोचा सध्याचा वेग पाहता ही मर्यादा ओलांडली जाणे सोपे वाटत आहे. उत्तर गोलार्धात हिवाळ्याच्या महिन्यांतही तापमान सतत वाढत असल्यामुळे सरासरी वार्षिक तापमान १.५ degrees C च्या पार जाण्याचा नवा विक्रम होऊ शकतो.
जेम्स हॅन्सेन यांच्यासह इतर हवामान तज्ज्ञांनी इशारा दिला आहे की, ही १.५ degrees C ची मर्यादा कायमस्वरूपी किंवा सलग ओलांडली गेली, तर जगभरात नैसर्गिक आपत्ती आणि विघातक हवामानाचा नवा टप्पा सुरू होईल. विशेषतः भारत, पाकिस्तान आणि इतर दक्षिण आशियाई देशांमध्ये येत्या काळात जीवघेण्या उष्णतेच्या लाटा (Heatwaves), भीषण दुष्काळ आणि मान्सूनच्या मूळ चक्रात धोकादायक बदल दिसू शकतात. पावसाच्या अनियमिततेमुळे शेती, अन्न सुरक्षा आणि पाणी पुरवठ्यावर गंभीर परिणाम होण्याची मोठी भीती व्यक्त केली जात आहे.
