जर्मनीतील नऊ वर्षांच्या फेलिक्स फिंकबाइनरच्या एका रोपातून जगभर वृक्षारोपणाची चळवळ उभी राहिली

हवामान बदल आणि वाढते तापमान यामुळे सगळे जग काळजीत असताना, जर्मनीतील एका शाळकरी मुलाने सुरू केलेली चळवळ आज जगासमोर आदर्श ठरली आहे. २००७ मध्ये फेलिक्स फिंकबाइनर अवघ्या नऊ वर्षांचा होता आणि चौथीत शिकत होता. त्याने शाळेच्या आवारात लावलेले छोटेसे रोप आज जगातील सर्वात मोठ्या पर्यावरण चळवळींपैकी एक झाले आहे.

सगळी सुरुवात शाळेच्या एका गृहपाठातून झाली. जानेवारी २००७ मध्ये फेलिक्सला हवामान बदलावर वर्गात सादरीकरण करायचे होते. माहिती शोधताना त्याला केनियाच्या नोबेल विजेत्या पर्यावरणवादी वांगारी माथाई (Wangari Maathai) यांच्या 'ग्रीन बेल्ट मूव्हमेंट'ची माहिती मिळाली. माथाई यांच्या चळवळीने केनियातील महिलांना एकत्र आणले आणि त्यांच्याकडून तब्बल ३ कोटी झाडे लावली गेली. त्यातून प्रेरणा घेऊन फेलिक्सने सादरीकरणाच्या शेवटी एक धाडसी विचार मांडला. जगातील प्रत्येक देशातील मुलांनी एकत्र येऊन आपापल्या देशात १० लाख झाडे लावली पाहिजेत, असे तो म्हणाला.

त्यानंतर २८ मार्च २००७ रोजी फेलिक्सने वर्गमित्रांच्या मदतीने शाळेच्या आवारात पहिले झाड लावले. तिथेच 'प्लांट-फॉर-द-प्लॅनेट' (Plant-for-the-Planet) या चळवळीचा पाया घातला गेला. संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण उपक्रमाच्या (UNEP) पाठिंब्यामुळे मोहिमेला मोठी गती मिळाली. २०१० पर्यंत, म्हणजे तीन वर्षांतच, एकट्या जर्मनीत १० लाखावे झाड लावले गेले.

फेलिक्सचे काम फक्त झाडे लावण्यापुरते राहिले नाही. वयाच्या १३ व्या वर्षी त्याने संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेत मोठ्या नेत्यांसमोर भाषण केले आणि हवामान बदलावर तातडीने पावले उचलण्याचे आवाहन केले. वीस वर्षांनंतरही ही संस्था मेक्सिको, घाना, स्पेन अशा अनेक देशांत प्रत्यक्ष वृक्षारोपण आणि संवर्धनाचे मोठे प्रकल्प चालवते. संस्थेने स्वतःच्या प्रकल्पांतर्गत ३६ दशलक्षांहून जास्त झाडे लावली आहेत. शिवाय तिच्या डिजिटल प्लॅटफॉर्मद्वारे जगभरात ११० दशलक्षांहून जास्त झाडांच्या लागवडीसाठी निधी उपलब्ध झाला आहे.

लोकांना या कामात थेट सहभागी करून घेण्यासाठी फेलिक्स आणि त्याच्या टीमने २०१२ मध्ये 'द चेंज चॉकलेट' (The Change Chocolate) ही कल्पना आणली. लोक हे चॉकलेट विकत घेतात, तेव्हा त्यातील नफ्याचा काही हिस्सा नवी झाडे लावण्यासाठी वापरला जातो. या एकाच चॉकलेट उपक्रमातून आतापर्यंत १ कोटींहून जास्त झाडे लावण्यासाठी लागणारा निधी उभा राहिला आहे.

मोहिमेत फक्त रोपे लावण्यावर भर नाही, तर निसर्गाला पुन्हा उभे राहू देण्यावरही (Natural Restoration) लक्ष दिले जाते. जमिनीत आधीपासून बिया असतील आणि जवळ निरोगी जंगल असेल, तर झाडांच्या वाढीतले माणसाचे अडथळे दूर केले जातात आणि निसर्ग स्वतःचे जंगल उभारतो. अगदी खराब झालेल्या किंवा ओसाड जमिनीवर मात्र प्रत्यक्ष रोपे लावून पुनर्वनीकरण (Reforestation) केले जाते.

१ ट्रिलियन झाडांचा आकडा हे जागतिक उद्दिष्ट आहे. सगळे देश, संस्था आणि नागरिक मिळून ते गाठायचे आहे. मात्र नवी झाडे लावणे हा कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याचा एकमेव किंवा अंतिम उपाय नाही, असे प्लांट-फॉर-द-प्लॅनेट ही संस्था स्पष्ट सांगते. जीवाश्म इंधनाचा (Fossil Fuels) वापर कमी करणे तितकेच गरजेचे आहे. तसेच नवे रोप पूर्ण वाढून जुन्या झाडाइतका कार्बन शोषून घ्यायला अनेक दशके लागतात. म्हणून आहेत ती जुनी जंगले आणि झाडे वाचवणे ही पहिली पायरी आहे, असे संस्था सांगते.

फेलिक्सच्या उपक्रमातून एक गोष्ट दिसते. लहान वयात मनात आलेला चांगला विचार आणि त्याला मिळालेली कठोर मेहनतीची जोड, यामुळे एका ९ वर्षांच्या मुलाचे स्वप्नही जगाची दिशा बदलू शकते.