काम व तंत्रज्ञान सारखे, तरी महिला एआय एजंटला १०.२५ टक्के कमी मोबदला; लिमरिक विद्यापीठाचा अभ्यास

एआय म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे तंत्रज्ञान आजवर निष्पक्ष आणि माणसाच्या चुकांपासून दूर असते, असे मानले जात होते. पण लिमरिक विद्यापीठातील (University of Limerick) संशोधकांच्या एका नव्या अभ्यासातून वेगळेच चित्र समोर आले आहे. काम आणि तंत्रज्ञान अगदी सारखे असूनही लोकांनी महिला एआय एजंटपेक्षा पुरुष एआय एजंटला १०.२५ टक्के जास्त पैसे दिले, असे या अभ्यासात दिसले.

हा अभ्यास १४ व्या नॉर्डिक मानवी-संगणक संवाद परिषदेत (14th Nordic Conference on Human-Computer Interaction) सादर केला जात आहे. या निष्कर्षांमुळे तंत्रज्ञान क्षेत्रात आणि कंपन्यांच्या जगात चर्चा सुरू झाली असून एआयमधील माणसाच्या पूर्वग्रहांचा मुद्दा पुढे आला आहे.

प्रयोग असा होता. संशोधकांनी १८९ सहभागींना व्हर्च्युअल रिॲलिटीतल्या (VR) एका ऑफिसमध्ये काम करायला सांगितले. या आभासी ऑफिसमध्ये त्यांच्या मदतीला दोन एआय एजंट होते. एक होता जोनाह (Jonah) नावाचा पुरुष एजंट आणि दुसरी जोहाना (Johanna) नावाची महिला एजंट. दोघांच्या मागचे अल्गोरिदम, तंत्रज्ञान, बौद्धिक क्षमता आणि त्यांना दिलेली कामे शंभर टक्के सारखी होती.

तरीही मोबदला द्यायची वेळ आली तेव्हा सहभागींनी जोनाहला जोहानापेक्षा १०.२५ टक्के जास्त पैसे दिले. संशोधकांच्या मते हा फरक मोठा आहे, कारण दोन्ही एजंटमध्ये एकच फरक होता. एकाला पुरुष म्हणून आणि दुसरीला महिला म्हणून सादर केले होते.

अभ्यासातली सर्वात लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे लोकांनी महिला एजंटपेक्षा पुरुष एजंटला जास्त माणसासारखे मानले आणि त्याच्यावर जास्त विश्वास ठेवला. प्रयोगादरम्यान अनेक सहभागींनी तोंडाने सांगितले होते की एआय पुरुष आहे की स्त्री, याने आम्हाला काही फरक पडत नाही. पण प्रत्यक्ष पैशाचा निर्णय घेताना त्यांच्या वागण्यात स्पष्ट लिंगभेद दिसला.

सहभागींनी असेही सांगितले की त्यांना स्पष्टपणे माणसासारखे न दिसणारे एआय आवडते. पण प्रत्यक्ष काम आणि विश्वासाचा प्रश्न आला तेव्हा त्यांनी जास्त माणसासारख्या आणि पुरुषी वाटणाऱ्या एआय व्हॉईस, टेक्स्ट चॅटबॉट आणि डेस्क रोबोटवर जास्त विश्वास ठेवला आणि त्यांनाच जास्त पैसे दिले.

हा अभ्यास आजच्या कामाच्या ठिकाणांसाठी महत्त्वाचा आहे, कारण जगभर ऑफिसमध्ये एआय एजंटचा वापर वेगाने वाढतो आहे. आयटी कन्सल्टिंग क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते २०२६ पर्यंत जगातल्या सुमारे ८० टक्के कंपन्या रोजच्या कामात कुठल्या ना कुठल्या स्वरूपात एआय एजंट वापरत असतील. अशा वेळी एआयच्या डिझाइनमध्ये आणि सादरीकरणात लिंगभेद राहिला, तर त्याचा परिणाम कामाच्या ठिकाणच्या संस्कृतीवर आणि पैशाच्या निर्णयांवर होईल.

गेल्या वर्षीच्या आकडेवारीनुसार ब्रिटनमध्ये पुरुष आणि महिलांच्या सरासरी ताशी कमाईत ६.९ टक्के फरक (Gender Pay Gap) नोंदवला गेला होता. समान काम आणि समान कौशल्य असतानाही माणसांमध्ये १ ते २ टक्के फरक दिसतो. आता हाच पूर्वग्रह एआय एजंटच्या बाबतीत १०.२५ टक्क्यांपर्यंत पोहोचणे हे भविष्यातल्या तंत्रज्ञानासाठी धोक्याचे लक्षण मानले जात आहे.

या अभ्यासाच्या सहलेखिका डॉ. मेरी हॉसफेल्ड (Dr. Mary Hausfeld) म्हणाल्या, "सामान्यतः लोक एआयला निष्पक्ष आणि न्याय्य माध्यम मानतात. पण जेव्हा आपण एआयला मानवी रूप, चेहरा किंवा लिंग (Gender) देतो, तेव्हा ते माणसाच्या मेंदूतले जुने सामाजिक पूर्वग्रह आणि भेदभावाची भावना आपोआप जागी करते."

तंत्रज्ञानाची रचना करताना योग्य काळजी घेतली नाही, तर समाजातले जुने भेदभाव, असमानता आणि अन्याय या नव्या डिजिटल काळात पुन्हा निर्माण होतील, असा इशारा या अभ्यासातून मिळतो.