नाना पाटेकर यांचे गोव्यात निधन, ७५ व्या वर्षी हृदयविकाराचा झटका; सिनेसृष्टी आणि राजकारणात शोक

मराठी आणि हिंदी सिनेमातले ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर आता राहिले नाहीत. गुरुवारी, ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी गोव्यात त्यांचे हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने निधन झाले. ते ७५ वर्षांचे होते. सकाळची सुरुवातच या दुःखद बातमीने झाली आणि सिनेसृष्टीसह अख्खा महाराष्ट्र हादरून गेला.

मिळालेल्या माहितीनुसार, नाना गोव्यातील डोना पौला (काही ठिकाणी डोना पाउला) भागातल्या आपल्या घरी बेशुद्ध अवस्थेत आढळले. त्यांना लगेच रुग्णालयात नेण्यात आले. डॉक्टरांनी खूप प्रयत्न केले, पण ते शुद्धीवर आले नाहीत. सकाळी सुमारे ५.२० वाजता त्यांना मृत घोषित करण्यात आले. सगळे इतक्या कमी वेळात घडले की चाहत्यांचा अजूनही विश्वास बसत नाहीये.

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी नानांना आपला निकटचा मित्र म्हटले. नानांची अशी अचानक "एक्झिट" मनाला मोठा धक्का देणारी आहे आणि मन प्रचंड दुःखी आहे, असे ते म्हणाले. नाना पडद्यावर जितके मोठे होते, तितकेच मनानेही मोठे होते, असेही फडणवीस यांनी सांगितले. त्यांची राष्ट्रभक्त ही प्रतिमा प्रेक्षकांना विशेष भावली, असेही त्यांनी नमूद केले.

उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे म्हणाले की, "महाराष्ट्राचा स्वाभिमान आणि मराठी माणसाचा अभिमान आज हरपला." संवादफेकीपासून मुद्राभिनयापर्यंत स्वतःची वेगळी शैली घडवणारे आणि सामाजिक जाणिवा जपणारे नाना गेल्याने चित्रपटसृष्टीला, महाराष्ट्राला आणि वैयक्तिक आपल्यालाही मोठा धक्का बसला आहे, असे शिंदे यांनी सांगितले. महाराष्ट्राने आणि देशाने खऱ्या अर्थाने एक "नटसम्राट" गमावला, असेही ते म्हणाले. शिंदे यांची नानांनी एका कार्यक्रमात भर सभेत स्तुती केली होती. "राज्याच्या राजकारणात खूप कमी मंडळी आहेत ज्यांच्यावर कोणताही ठपका नाही, त्यापैकी एक म्हणजे एकनाथ शिंदे. मुख्यमंत्रिपद भूषवलं, पण कुणी बोट दाखवू शकत नाही," असे नाना तेव्हा म्हणाले होते.

शरद पवार यांनी हे वृत्त अत्यंत वेदनादायी असल्याचे सांगितले. भारतीय चित्रपटसृष्टीतला एक असामान्य, संवेदनशील आणि प्रभावी पर्व आज संपले, असे सांगत त्यांनी परिंदा, क्रांतिवीर, अग्निसाक्षी, अब तक छप्पन, वेलकम आणि नटसम्राट या सिनेमांची आठवण काढली. पवार यांच्याबद्दल नानांनी पूर्वी म्हटले होते, "शरद पवार एकेकाळी माझे हिरो होते. मात्र, आता राजकारण बदललं आहे." बाळासाहेब ठाकरे यांच्याशीही नानांचे जवळचे नाते होते. शिवसेना फुटल्यावर ते म्हणाले होते, 'मला शिवसेना फुटल्यावर वाईट वाटलं. मी बाळासाहेबांपासून सर्वांशी जवळ होतो. बाळासाहेब मला फोन करून गाढवा काय करतोस रे असं म्हणायचे. बाळासाहेब गेल्यावर मातोश्रीशी संबंध संपला.' राज आणि उद्धव यांनी मराठी माणसाच्या भल्यासाठी एकत्र यावं, असा सल्लाही त्यांनी एकदा दिला होता.

रितेश देशमुख यांनी "नाना गेले... या एका वाक्याने मन सुन्न, निःशब्द झाले आहे" अशी भावना व्यक्त केली. "तुम्ही अभिनयाचे आकाश होतात", असे सांगत त्यांनी ब्लफमास्टर आणि हाउसफुल ५ मध्ये नानांसोबत काम केल्याचे आपले भाग्य मानले. एखाद्या मराठी सिनेमात त्यांच्यासोबत काम करण्याची ओढ मात्र कायम राहील, असे रितेश म्हणाले. अक्षय कुमार यांनी सांगितले की, लोकांचे लक्ष वेधून घ्यायला नानांना फार काही करावे लागत नसे. त्यांचा आवाज, त्यांची तीव्रता आणि प्रत्येक भूमिकेतला प्रामाणिकपणा अद्वितीय होता. वेलकम आणि अलीकडच्या हाऊसफुल ५ मध्ये त्यांच्यासोबत काम करता आले, याचा आनंद वाटतो, असे सांगून "तुमची खूप आठवण येईल" अशा शब्दांत त्यांनी निरोप दिला.

चंद्रपूरमध्येही शोक व्यक्त झाला. खासदार प्रतिभा धानोरकर म्हणाल्या, "आज शब्द अपुरे पडत आहेत आणि मन सुन्न झाले आहे." राष्ट्रीय पुरस्काराची मोहर उमटवणारा कलाकार आणि दुष्काळात होरपळणाऱ्या महाराष्ट्राला 'नाम फाउंडेशन'च्या कामातून आशेचा किरण दाखवणारा खरा कैवारी गेला, असे त्यांनी म्हटले. आमदार सुधीर मुनगंटीवार यांनी सांगितले, "त्यांचा अभिनय म्हणजे केवळ संवादफेक नव्हती; तो भावनांचा उद्रेक आणि वास्तवाचा आरसा होता." नाम फाउंडेशनची स्थापना नानांनी महाराष्ट्रातले दुष्काळग्रस्त शेतकरी आणि सैनिकांच्या कुटुंबांना मदत करण्यासाठी केली होती.

नानांचे मूळ नाव कोणते, याबाबत बातम्यांमध्ये फरक दिसतो. काही ठिकाणी ते विश्वनाथ पाटेकर, काही ठिकाणी विश्वनाथ गजानन पाटेकर, तर एका ठिकाणी विश्वजीत दिनकरराव पाटेकर असे सांगितले आहे. त्यांचा जन्म १ जानेवारी १९५१ रोजी रायगड जिल्ह्यातल्या मुरुड-जंजिरा येथे झाला. तेव्हा हा भाग मुंबई संस्थानात होता. वडील गजानन पाटेकर व्यावसायिक होते आणि आई निर्मला पाटेकर. नाना २८ वर्षांचे असताना वडील गेले. आईशी त्यांचे नाते खूप जवळचे होते. २९ जानेवारी २०१९ रोजी वयाच्या ९९ व्या वर्षी आईचे निधन झाले.

घरची परिस्थिती हलाखीची असल्याने नानांनी १३ व्या वर्षापासून काम सुरू केले. एका पॉडकास्टमध्ये त्यांनी सांगितले होते की, तेव्हा महिन्याची कमाई फक्त ३५ रुपये होती आणि दिवसातून एकदाच जेवण मिळायचे. ते मुंबईत वाढले. दादरच्या समर्थ विद्यालयात शाळा झाली, मग वांद्र्याच्या स्कूल ऑफ आर्ट्समध्ये (आताचे एल. एस. रहेजा स्कूल ऑफ आर्ट) शिक्षण घेतले आणि पुढे सर जे. जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाईड आर्टमधून कमर्शियल आर्टचा डिप्लोमा मिळवला. हेच त्यांचे सर्वोच्च औपचारिक शिक्षण. सुरुवातीला त्यांनी कमर्शियल आर्टिस्ट आणि व्हिज्युअलायझर म्हणून काम केले आणि सिनेमाची पोस्टर्सही रंगवली. मग रंगभूमीकडे आणि तिथून सिनेमाकडे ते वळले.

१९७८ मध्ये 'गमन' मधून त्यांनी पदार्पण केले आणि त्यातली भूमिका नकारात्मक होती. १९८६ च्या 'अंकुश'ने त्यांना मोठी ओळख दिली. त्यानंतर 'परिंदा', 'प्रहार', 'क्रांतिवीर', 'अग्निसाक्षी', 'तिरंगा', 'खामोशी', 'नटसम्राट', 'आपला माणूस', 'शागीर्द', 'टॅक्सी नंबर ९२११', 'अब तक छप्पन', 'वेलकम', 'राजनेती' आणि अलीकडे 'हाउसफुल ५' असा त्यांचा प्रवास झाला. 'आज की आवाज', 'प्रतिघात', 'अंधायुद्ध', 'त्रिशग्नी' आणि 'सागर संगम' यांतही त्यांच्या भूमिका लक्षात राहिल्या. 'अंधायुद्ध'साठी त्यांना सहाय्यक अभिनेत्याच्या फिलमफेअरचे पहिले नामांकन मिळाले. ब्रिटिश मालिकेत त्यांनी नथुराम गोडसेची भूमिका केली. हिंदी आणि मराठीबरोबर तामिळ व कन्नड सिनेमातही काम केले. 'प्रहार: द फायनल अटॅक'चे दिग्दर्शन त्यांनी केले. निर्मिती आणि पटकथालेखनातही ते कुशल होते.

त्यांना ३ राष्ट्रीय पुरस्कार आणि ४ फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाले. 'परिंदा' आणि 'क्रांतिवीर'साठी राष्ट्रीय व फिल्मफेअर, तर 'अग्निसाक्षी'साठी राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. २०१३ मध्ये भारत सरकारने त्यांचा गौरव केला. बहुतेक वृत्तांत तो पद्मश्री असल्याचे म्हटले आहे, पण एका वृत्तात पद्मभूषण असा उल्लेख आहे, म्हणजे यात एकवाक्यता नाही.

सैन्याशी त्यांचे नाते सिनेमापुरते नव्हते. १९९० मध्ये ते भारतीय प्रादेशिक सेनेत कॅप्टन म्हणून दाखल झाले आणि २०१३ मध्ये लेफ्टनंट कर्नल म्हणून निवृत्त झाले. 'प्रहार'मधल्या मेजरच्या भूमिकेसाठी त्यांनी बेळगावच्या मराठा लाइट इन्फंट्रीत कठोर प्रशिक्षण घेतले. ते तीन वर्षांचे होते, असे त्यांनी सांगितले होते, आणि त्या काळात जनरल व्ही. के. सिंग यांच्यासोबतही काम केले. १९९९ च्या कारगिल युद्धात त्यांनी संरक्षण मंत्री जॉर्ज फर्नांडिस यांच्याकडे सैन्यात सामील होण्याची परवानगी मागितली. सुरुवातीला सामान्य नागरिकाला थेट सैन्यात घेता येत नाही, असे सांगण्यात आले. तेव्हा नानांनी आपले कमांडो प्रशिक्षण आणि राष्ट्रीय स्तरावर रायफल नेमबाजीत मिळवलेले कांस्य पदक सांगितले. मग ते जवानांसोबत गेले, क्विक रिस्पॉन्स टीमचा भाग झाले आणि बेस हॉस्पिटलमध्येही काही दिवस काम केले. तिथे घालवलेला काळ एका वृत्तानुसार सुमारे ६० दिवस, तर दुसऱ्यानुसार ऑगस्ट १९९९ मध्ये नियंत्रण रेषेजवळ दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त होता. त्या काळात त्यांचे वजन ७६ किलोवरून ५६ किलोपर्यंत उतरल्याचे त्यांनी सांगितले होते.

त्यांच्या पत्नी नीलकांती पाटेकर या मराठी अभिनेत्री आणि लेखिका आहेत. त्यांनी १९६६ मध्ये बालकलाकार म्हणून सुरुवात केली, त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कारही मिळाला आणि सुरुवातीला त्यांनी बँकेत नोकरीही केली. 'छावा'मधून त्यांनी दमदार पुनरागमन केले. थिएटरमध्ये ओळख झालेल्या या दोघांची मैत्री प्रेमात बदलली आणि १९७८ मध्ये त्यांनी लग्न केले. दुर्वासा हा मुलगा आजारी होता आणि दीड ते अडीच वर्षांचा असतानाच गेला. दुसरा मुलगा मल्हार 'द अटॅक्स ऑफ २६/११'मध्ये सहायक दिग्दर्शक होता आणि 'नानासाहेब प्रोडक्शन हाऊस'चा मालक आहे. नाना गेली सुमारे ३५ वर्षे घटस्फोट न घेता पत्नीपासून वेगळे राहत होते. एका मुलाखतीत त्यांनी सांगितले होते की, दोघांच्या स्वभावात आणि विचारांत बराच फरक आहे, म्हणून ते स्वतःच्या मर्जीने वेगळे राहतात. तरीही आपल्या प्रवासात पत्नीचा मोठा वाटा आहे आणि त्याबद्दल आदर आहे, असेही ते म्हणाले होते.

नानांच्या मैत्रीचे किस्से कायम चर्चेत राहिले. अशोक सराफ यांनी सांगितले होते की, 'हमीदा बाईची कोठी' नाटकाच्या प्रयोगात तांत्रिक बिघाड झाला आणि प्रयोग रद्द करावा लागला. संतापलेल्या प्रेक्षकांनी कलाकारांवर हल्ला सुरू केला. तेव्हा नानांनी अशोक सराफ यांना अंधारातून बाहेर काढले, रिक्षात बसवले आणि सुरक्षित जागी नेले. "नाना नसते तर माझं काय झालं असतं माहीत नाही," असे अशोक सराफ म्हणाले होते. नानांच्या निधनानंतर हा किस्सा पुन्हा आठवला जात आहे.

त्यांच्या साध्या राहणीचीही नेहमी चर्चा झाली. ते पांढरा सुती कुर्ता, पायजमा किंवा धोतर घालायचे आणि खांद्यावर पांढरा गमछा असायचा. पुण्याजवळ खडकवासला येथील फार्महाऊसवर ते शेती करायचे, झाडे लावायचे आणि संध्याकाळ पुस्तकांसोबत घालवायचे. त्यांचे अनेक संवाद चाहत्यांना तोंडपाठ आहेत. 'यशवंत'मधला "धंधा किशन, धंधे में कोई किसी का भाई नहीं होता।" आणि "जान मत मांगना, इसकी बाजार में कोई कीमत नहीं है।" हे त्यातलेच. 'नटसम्राट'मधला "कुणी घर देता का घर? ..." हा संवाद तर मराठी मनात कायमचा बसला आहे.

त्यांच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत काही वादही झाले. २००८ मध्ये 'हॉर्न 'ओके' प्लीज'च्या सेटवर गैरवर्तन आणि लैंगिक छळ केल्याचा आरोप अभिनेत्री तनुश्री दत्ता यांनी केला होता. १ ऑक्टोबर २०१८ रोजी ओशिवरा पोलीस स्टेशनमध्ये गुन्हा नोंदला गेला. जून २०१९ मध्ये पोलिसांनी B-Summary अहवाल दाखल केला आणि तक्रार दुर्भावनापूर्ण किंवा सूडबुद्धीने प्रेरित असण्याची शक्यता त्यात व्यक्त केली होती. आता निधनानंतर हे प्रकरण पुन्हा चर्चेत आले आहे.