धोकादायक रोगजंतूंवरील संशोधन करणाऱ्या प्रयोगशाळा जगभरात वाढल्या, BSL-४ मध्ये अमेरिका पहिल्या क्रमांकावर

करोना व्हायरसने जगाचे काय हाल केले आणि माणसांचे रोजचे जगणे किती विस्कळीत झाले, हे आपण सगळ्यांनी चांगलेच अनुभवले आहे. त्या काळात जगभर अनेक चर्चा सुरू झाल्या. काहींच्या मते करोना हे मानवनिर्मित संकट होते, तर काहींच्या मते ते नैसर्गिक संकट होते. चीनने जगाची प्रगती थांबवण्यासाठी मुद्दाम या व्हायरसचा वापर केला, असा आरोपही त्या वेळी करण्यात आला.

जाणकारांचे म्हणणे आहे की पुढच्या काळातले युद्ध हे जैविक युद्ध असेल. त्यामुळे जगातले बरेच देश गुप्तपणे आपापल्या परीने यावर संशोधन करून तयारी करत आहेत, असा दावा वारंवार केला जातो. दरम्यान, जगभरात प्राणघातक आणि संसर्गजन्य रोगजंतूंवर संशोधन करणाऱ्या उच्च सुरक्षा प्रयोगशाळांची संख्या वाढत आहे.

BSL-३ आणि BSL-४ या पातळीच्या प्रयोगशाळांमध्ये अत्यंत धोकादायक रोगजंतूंवर संशोधन केले जाते. निदान, लस आणि उपचार विकसित करण्यासाठीही तिथे काम सुरू आहे. एका अलीकडच्या अभ्यासानुसार जगभरात ३,६२५ प्रयोगशाळा वाढल्या असून त्यापैकी ११० प्रयोगशाळा BSL-४ पातळीच्या आहेत. या प्रयोगशाळांमध्ये सर्वात कडक जैवसुरक्षा व्यवस्था असते.

BSL-४ प्रयोगशाळांच्या बाबतीत अमेरिका आघाडीवर आहे. उपलब्ध आकडेवारीनुसार अमेरिकेत सुरू असलेल्या आणि बांधकाम सुरू असलेल्या अशा मिळून १७ BSL-४ प्रयोगशाळा आहेत. त्यामुळे जास्त धोकादायक जैवसुरक्षा पातळीच्या प्रयोगशाळांच्या संख्येत अमेरिका पहिल्या क्रमांकावर आहे. त्यानंतर ब्रिटनमध्ये १३ BSL-४ प्रयोगशाळा असल्याचे संशोधनात नमूद करण्यात आले आहे.

उच्च सुरक्षा प्रयोगशाळा उभारण्याचा वेग आशियातही वाढला आहे. विशेषतः धोकादायक रोगजंतूंवरील संशोधनासाठी नवीन सुविधा उभ्या राहत आहेत. चीनने २०१५ मध्ये वुहान येथे देशातले पहिले BSL-४ प्रयोगशाळा केंद्र सुरू केले. त्यानंतर उच्च सुरक्षा जैवप्रयोगशाळांचे जाळे वाढवण्याची योजना चीनने आखली. पश्चिमेकडील देशांच्या तुलनेत या संशोधनात मागे राहू नये, म्हणून चीनने यात प्रचंड पैसा ओतला आहे.

या अभ्यासात जगभरात ३,५१५ BSL-३ प्रयोगशाळा आढळल्या. त्यापैकी जवळपास निम्म्या प्रयोगशाळा अमेरिकेत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. मात्र जगभरातील अशा प्रयोगशाळांची अचूक संख्या सांगणे कठीण आहे, कारण BSL-३ आणि BSL-४ सुविधांची कोणतीही एकसंध जागतिक अधिकृत नोंदणी व्यवस्था अजून उपलब्ध नाही. त्यामुळे वेगवेगळ्या अहवालांमध्ये आकडेवारीत फरक दिसत आहे.