५ नोव्हेंबरला जागतिक त्सुनामी जागरूकता दिन; हामागुची गोरो यांच्या धाडसाची आठवण

निसर्ग जितका सुंदर आणि मनमोहक दिसतो, तितकाच तो कधी कधी भयानक आणि विनाशकारी रूपही दाखवतो. त्सुनामी (Tsunami) ही अशाच सर्वात भीषण नैसर्गिक आपत्तींपैकी एक आहे. समुद्राच्या पोटातून उसळणाऱ्या अजस्र लाटा काही क्षणांत संपूर्ण किनारपट्टी उध्वस्त करू शकतात. म्हणूनच या संकटाबद्दल आणि त्यापासून बचावाच्या उपायांबद्दल जगभरातील लोकांना माहिती व्हावी, यासाठी दरवर्षी ५ नोव्हेंबर हा दिवस 'जागतिक त्सुनामी जागरूकता दिन' म्हणून पाळला जातो. माणसाची सुरक्षितता आणि आपत्ती व्यवस्थापन या दृष्टीने या दिवसाला खूप महत्त्व आहे.

त्सुनामी हा जपानी भाषेतला शब्द आहे. त्याचा अर्थ 'हार्बर वेव्ह', म्हणजे खाडी किंवा किनाऱ्यावरच्या लाटा. समुद्राच्या पाण्याखाली तीव्र भूकंप झाला, पाण्याखाली ज्वालामुखीचा उद्रेक झाला किंवा अथांग समुद्रात भूस्खलन झाले, तर प्रचंड ऊर्जा तयार होते. त्या ऊर्जेमुळे समुद्राच्या पृष्ठभागावर महाकाय आणि अतिशय वेगवान लाटा निर्माण होतात.

या लाटा किनाऱ्याच्या दिशेने सरकू लागल्या की पाण्याची खोली कमी होते आणि त्यांचा आकार कैक पटीने वाढतो. मग त्या किनाऱ्यावर आदळतात आणि मोठा विध्वंस करतात. यात माणसांचे जीव जातात, तसेच कोट्यवधी रुपयांचे आर्थिक नुकसानही होते.

कोणतीही नैसर्गिक आपत्ती आपण थांबवू शकत नाही, पण नीट नियोजन आणि तयारी केली तर नुकसान नक्कीच कमी करता येते. आजच्या आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या काळात त्सुनामीचा इशारा देणाऱ्या अत्याधुनिक पूर्वसूचना प्रणाली (Tsunami Warning Systems) विकसित झाल्या आहेत. समुद्राच्या थरांवर बसवलेले सेन्सर आणि उपग्रह यांच्या मदतीने त्सुनामीच्या लाटांची हालचाल आधीच टिपली जाते. त्यामुळे किनारपट्टीवरच्या लोकांना वेळेत सुरक्षित जागी हलवणे शक्य होते. आपत्तीच्या वेळी शांत कसे राहायचे आणि घाबरून न जाता सुरक्षित निवाऱ्याकडे कसे धावायचे, याचे प्रात्यक्षिक आणि प्रशिक्षण या दिवशी लोकांना दिले जाते.

हा दिवस सुरू होण्यामागे जपानचा मोठा इतिहास आणि एक प्रेरणादायी व्यक्ती आहे. १८५४ मध्ये जपानमध्ये भीषण त्सुनामी आली होती. त्या वेळी 'हामागुची गोरो' (Hamaguchi Goryo) नावाच्या धाडसी माणसाने दूरदृष्टी आणि प्रसंगावधान दाखवून अनेक गावकऱ्यांचे प्राण वाचवले. त्यांनी डोंगरावर आग लावली आणि गावकऱ्यांना उंचावर येण्याचा इशारा दिला. त्यामुळे अनेक जण मरता मरता वाचले. त्यांच्या त्यागाची आणि शौर्याची आठवण म्हणून हा दिवस निवडण्यात आला.

पुढे संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेने (UN General Assembly) २०१५ मध्ये ५ नोव्हेंबर हा दिवस अधिकृतपणे 'जागतिक त्सुनामी जागरूकता दिन' म्हणून जाहीर केला. तेव्हापासून दरवर्षी जगभरात आपत्ती व्यवस्थापन संस्था, शाळा, कॉलेज आणि सरकारी पातळीवर वेगवेगळे कार्यक्रम होतात. किनारपट्टी भागात राहणाऱ्या नागरिकांना सुरक्षिततेचे धडे दिले जातात, तसेच आणीबाणीच्या परिस्थितीत संकटाचा सामना कसा करायचा याचे प्रशिक्षणही दिले जाते. आजच्या बदलत्या हवामानात या दिवसाचे महत्त्व आणखी वाढले आहे.