औषधाच्या किमतीमागे मार्जिनची साखळी; उत्पादकापासून मेडिकलच्या काउंटरपर्यंतचे टप्पे सीसीआयच्या अभ्यासात स्पष्ट
पाकिटावरची एमआरपी म्हणजे फक्त औषध तयार करण्याचा खर्च नसतो. भारतीय प्रतिस्पर्धा आयोगाच्या अभ्यासातून वितरण साखळीतील मार्जिनचे टप्पे स्पष्ट झाले आहेत.
छायाचित्रे सत्यापित केलेली नाहीत
औषधाच्या दुकानात काउंटरवर औषधाच्या पाकिटावर छापलेली एमआरपी पाहून रुग्ण पैसे देतो. पण त्या अंतिम किमतीमागे फक्त औषध तयार करण्याचा खर्च नसतो. उत्पादकापासून स्टॉकिस्ट, घाऊक विक्रेता आणि किरकोळ विक्रेत्यापर्यंत वितरणाच्या साखळीत जे वेगवेगळे टप्पे येतात, त्या प्रत्येक टप्प्यावरचे व्यापार मार्जिनही औषधाच्या अंतिम किमतीवर परिणाम करते.
भारतीय प्रतिस्पर्धा आयोगाने, म्हणजेच सीसीआयने, औषध क्षेत्रावर केलेल्या अभ्यासातून ही किंमत-साखळी स्पष्ट होते. आयोगाच्या 'मार्केट स्टडी ऑन द फार्मासिटिकल सेक्टर इन इंडिया' या अभ्यासात उत्पादकाची किंमत, वितरणातील मार्जिन, घाऊक व किरकोळ मार्जिन आणि कर अशा वेगवेगळ्या 'प्राइस पॉईंट्स'चा अभ्यास करण्यात आला. त्यामुळे पाकिटावरची औषधाची किंमत म्हणजे थेट उत्पादन खर्च नव्हे, हे स्पष्ट होते.
औषध कंपन्यांच्या माहितीनुसार हे मार्जिन शेवटच्या टप्प्यापर्यंत टिकत नाही, तर ते वाढतच जाते, असेही यातून स्पष्ट होते. त्यामुळे प्रत्यक्ष औषधाच्या दरात वाढ दिसून येते.
औषधांच्या व्यापारातील साखळी साधारणपणे कंपनी, मग स्टॉकिस्ट, मग रिटेलर आणि शेवटी रुग्ण अशी असते. कंपनीकडून स्टॉकिस्टला मिळणारी किंमत आणि स्टॉकिस्टकडून किरकोळ विक्रेत्याला मिळणारी किंमत या साखळीतील किमती म्हणून ओळखल्या जातात. त्यानंतर ग्राहकासाठी एमआरपी निश्चित केली जाते.
सीसीआयच्या अभ्यासानुसार औषध किंमत नियंत्रण आदेशाच्या कक्षेत येणाऱ्या शेड्युल औषधांसाठी वैधानिक व्यापार मार्जिन २४ टक्के आहे. या २४ टक्क्यांमध्ये किरकोळ विक्रेत्याचा हिस्सा १६ टक्के आणि घाऊक विक्रेत्याचा हिस्सा ८ टक्के आहे. नॉन-शेड्युल औषधांसाठी अशी मर्यादा नसल्याने घाऊक पातळीवर १० टक्के आणि किरकोळ पातळीवर २० टक्के मार्जिनची रचना वापरली जाते.
काही कंपन्या एमआरपी ठरवताना उत्पादन खर्चाबरोबरच वीजबिल, कर्मचाऱ्यांचे वेतन आणि इतर व्यवस्थापकीय खर्चाचाही विचार करतात. उत्पादक, स्टॉकिस्ट, वितरक आणि किरकोळ विक्रेता अशा वेगवेगळ्या स्तरांवर मार्जिन असते.
ग्राहक मेडिकलमध्ये सवलत मागतो. पण ही सवलत नेमकी कोणाच्या मार्जिनमधून दिली जाते, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे, अशी माहिती अर्जेनिक्स हेल्थ केअर प्रा. लि. या कंपनीच्या राष्ट्रीय विक्री विभागातील एस. चंद्रशेखर यांनी दिली.
एकूणच, उत्पादकाची किंमत, वितरणातील मार्जिन, घाऊक आणि किरकोळ मार्जिन तसेच कर या सर्व टप्प्यांचा अभ्यास सीसीआयने केला असून, पाकिटावरची किंमत म्हणजे थेट उत्पादन खर्च नव्हे, हे त्यातून स्पष्ट होते. रुग्ण दुकानात जी अंतिम किंमत देतो, त्यावर वितरण साखळीतील या विविध टप्प्यांवरील व्यापार मार्जिनचा परिणाम होतो.
