स्तनाच्या कर्करोगावर उपचार झाल्यानंतरही तो परत येण्याचा धोका राहू शकतो, तपासणी सोडू नका

एका महिलेचे अर्ली ब्रेस्ट कॅन्सरवरील (प्रारंभिक स्तनाचा कर्करोग) उपचार पूर्ण झाले आहेत, अशी कल्पना करा. तिची शस्त्रक्रिया झाली आहे, डॉक्टरांनी सुचवलेले उपचारही तिने पूर्ण केले आहेत आणि फॉलो-अप तपासण्यांमधून दिलासा देणाऱ्या बातम्या येत आहेत. हळूहळू ती रोजच्या दिनचर्येकडे वळते, नवीन योजना आखते आणि पुढच्या आयुष्याकडे पाहू लागते. तरीही एक प्रश्न मनात राहतो: उपचार संपले म्हणजे कॅन्सर पुन्हा कधीच येणार नाही का?

अर्ली ब्रेस्ट कॅन्सरचे निदान झाल्यानंतर अनेक महिलांसाठी हा प्रश्न चर्चेतला सगळ्यात महत्त्वाचा भाग असतो. उपचार पूर्ण होणे हा मोठा टप्पा आहे, यात शंका नाही. पण कर्करोग पुन्हा उद्भवण्याचा धोका कधी कधी अनेक वर्षे कायम राहू शकतो.

ज्यूपिटर हॉस्पिटल, ठाणे येथील सीनियर कन्सल्टंट मेडिकल ऑन्कोलॉजिस्ट डॉ. चेतना बक्षी म्हणाल्या, "अर्ली ब्रेस्ट कॅन्सरच्या व्यवस्थापनामध्ये केवळ आजारावर उपचार करण्यापेक्षा बरेच काही समाविष्ट असते, यामध्ये काळानुरूप हा आजार पुन्हा उद्भवण्याची शक्यता कमी करण्यावरही लक्ष केंद्रित केले जाते. प्रत्येक रुग्णाची परिस्थिती वेगळी असल्याने कॅन्सरचा उपप्रकार, व्यक्तीनुसार पुन्हा उद्भवण्याचा धोका आणि विविध थेरपींचे अपेक्षित फायदे यांच्या आधारावर उपचारांची निवड केली पाहिजे. ब्रेस्ट कॅन्सरच्या उपचारांमधील सतत प्रगतीमुळे काळजी घेण्याच्या अधिक वैयक्तिकृत पद्धतींचा अवलंब करणे शक्य होत आहे. तसेच, उपचारांशी संबंधित दुष्परिणामांवर तोडगा काढण्यापासून महिलांना त्यांची दैनंदिन दिनचर्या राखण्यास मदत करण्यापर्यंत जीवनमानाचा दर्जा जपणे हे महत्त्वाचे आहे. रुग्णाच्या सर्वांगीण स्वास्थ्यासह दीर्घकालीन आजार नियंत्रणाचा समतोल साधणारा सर्वसमावेशक दृष्टिकोन उपचारादरम्यान आणि उपचारानंतर देखील अधिक चांगले परिणाम मिळवण्यास मदत करू शकतो."

अर्ली ब्रेस्ट कॅन्सरच्या निदानानंतर आयुष्य जगणाऱ्या महिलांसाठी पाच मुद्दे सांगितले आहेत. पहिला मुद्दा असा की उपचार पूर्ण झाले म्हणजे धोका संपला असा अर्थ होत नाही. शस्त्रक्रिया, रेडिएशन आणि पद्धतशीर उपचार यांची या आजाराच्या देखभालीत वेगवेगळी भूमिका असते. निदानानुसार ट्यूमर काढून टाकणे, शरीरात उरलेल्या कॅन्सरच्या पेशी नष्ट करणे आणि आजार पुन्हा येण्याची शक्यता कमी करणे हे या उपचारांचे उद्दिष्ट असू शकते.

सुरुवातीचे उपचार यशस्वी झाले तरी काही वेळा आजार पुन्हा उद्भवू शकतो. तो स्तनात, जवळच्या उतींमध्ये किंवा शरीराच्या इतर भागात विकसित होऊ शकतो. हा धोका प्रत्येकासाठी वेगळा असतो आणि अनेक घटकांवर अवलंबून असतो. संशोधनात काही विशिष्ट रुग्णगटांमध्ये आजार पुन्हा उद्भवण्याचा धोका ५० टक्के जास्त असल्याचे समोर आले आहे. मात्र हा अंदाज अर्ली ब्रेस्ट कॅन्सर असलेल्या सर्व महिलांसाठी सारखा नाही. सुरुवातीच्या टप्प्यातील निदान म्हणजे आपोआप धोका कमी, असे गृहीत धरण्यापेक्षा रुग्णांनी आपला वैयक्तिक धोका समजून घेतला पाहिजे.

दुसरा मुद्दा असा की हा धोका पहिल्या काही वर्षांनंतरही राहू शकतो. अनेकांना वाटते की कॅन्सर परत येत असेल तर उपचार संपल्यानंतरच्या सुरुवातीच्या काळातच येतो. पण तो काही वर्षांनंतरही परत येऊ शकतो. विशेषतः काही प्रकारच्या हार्मोन रिसेप्टर-पॉझिटिव्ह ब्रेस्ट कॅन्सरमध्ये हा धोका दीर्घकाळ टिकू शकतो. म्हणूनच दिसणारा ट्यूमर काढल्यानंतरही डॉक्टर शस्त्रक्रियेनंतर प्रगत थेरपींचा सल्ला देऊ शकतात. निदानानुसार त्यात एंडोक्राइन थेरपी, केमोथेरपी, टार्गेटेड थेरपी किंवा या उपचारांचे संयोजन असू शकते.

तिसरा मुद्दा म्हणजे हा धोका प्रत्येकाचा वेगळा असतो. ब्रेस्ट कॅन्सर हा एकच एक आजार नाही. त्याची जैविक वैशिष्ट्ये कॅन्सर किती वाढतो आणि उपचारांना कसा प्रतिसाद देतो यावर परिणाम करू शकतात. त्यामुळे एकाच टप्प्यावर निदान झालेल्या दोन महिलांना वेगवेगळे उपचार सुचवले जाऊ शकतात. ट्यूमरचा आकार आणि ग्रेड, लिम्फ नोड्सचा सहभाग असे घटक समजून घेतले तर एखादा विशिष्ट उपचार का सुचवला आहे हे महिलांना कळते. त्यामुळे अपेक्षित फायदे, संभाव्य दुष्परिणाम आणि उपलब्ध पर्याय यांवरची चर्चा अधिक अर्थपूर्ण होऊ शकते.

चौथा मुद्दा जीवनमानाच्या दर्जाचा आहे. कॅन्सर परत येण्याचा धोका कमी करणे महत्त्वाचे असले, तरी उपचारांचा रोजच्या आयुष्यावरही परिणाम होतो. थकवा, सांधेदुखी, झोपेच्या समस्या, मळमळ आणि मानसिक ताण यांचा परिणाम काम, नातेसंबंध आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांवर होऊ शकतो. काही महिलांना दीर्घकालीन दुष्परिणामांनाही तोंड द्यावे लागते. या अडचणी निमूटपणे सहन कराव्या लागतील, असे महिलांना वाटू नये. त्यांच्या गरजेनुसार हेल्थकेअर टीम सपोर्टिव्ह केअर, औषधे, पोषणाबाबत मार्गदर्शन, शारीरिक हालचाल किंवा समुपदेशन सुचवू शकते.

ब्रेस्ट कॅन्सरच्या देखभालीतील प्रगतीमुळे पात्र रुग्णांसाठी पर्याय वाढले आहेत. त्यात टार्गेटेड थेरपी आणि विस्तारित सहाय्यक उपचार धोरणांचा समावेश आहे. योग्य रुग्णगटांमध्ये यामुळे आजार पुन्हा येण्याचा धोका कमी होण्यास मदत होऊ शकते. मात्र कोणताही निर्णय घेताना पुराव्यावर आधारित फायदे, संभाव्य दुष्परिणाम आणि रुग्णाच्या जीवनमानाचा दर्जा यांचा विचार केला पाहिजे.

पाचवा मुद्दा असा की बरे वाटत असले तरी फॉलो-अप केअर महत्त्वाची आहे. तब्येत चांगली वाटणे उत्साह देणारे असते, पण ते डॉक्टरांनी सुचवलेल्या फॉलो-अपची जागा घेऊ शकत नाही. नियमित तपासण्यांमुळे डॉक्टरांना प्रकृतीतील सुधारणेवर लक्ष ठेवता येते, उपचारांच्या दुष्परिणामांवर तोडगा काढता येतो आणि नवीन समस्यांची तपासणी करता येते. फॉलो-अप प्लॅनमध्ये क्लिनिकल तपासण्या आणि योग्य ब्रेस्ट इमेजिंगचा समावेश असू शकतो. कोणतीही नवीन किंवा सतत जाणवणारी लक्षणे दिसली तर ती डॉक्टरांना सांगितली पाहिजेत. ती फक्त उपचारांचे दुष्परिणाम असतील असे धरून पुढच्या अपॉइंटमेंटपर्यंत थांबू नये. त्या लक्षणांचा अर्थ कॅन्सर परत आला असा होत नाही, पण पुढची तपासणी हवी की नाही हे ठरवण्यासाठी वैद्यकीय तपासणी मदत करते.

शेवटी, संवाद निदान आणि उपचारांनंतरही सुरू राहिला पाहिजे. उपचार पूर्ण होणे हा महत्त्वाचा टप्पा आहे आणि महिलांनी तो नक्की साजरा केला पाहिजे. धोका समजून घेणे, योग्य केअर प्लॅन पाळणे आणि जीवनमानाशी संबंधित अडचणींबद्दल मोकळेपणाने बोलणे यामुळे पुढच्या वर्षांसाठी माहिती घेऊन निर्णय घेणे सोपे होते. कॅन्सर परत येण्याच्या भीतीत जगणे हे उद्दिष्ट नाही, तर दीर्घकालीन आरोग्याबद्दल अधिक स्पष्टतेने पुढे जाणे हे उद्दिष्ट आहे.