बांधकाम साइटवरील AQI मीटरचे आकडे चुकीचे, आवाज फाउंडेशनची महापालिकेकडे तपासणीची मागणी

मुंबईत बांधकाम साइटवर लावलेल्या हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) मीटरच्या आकड्यांमध्ये तफावत असल्याचा आरोप करत आवाज फाउंडेशनने महापालिका आयुक्त आणि महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री यांना पत्र लिहिले आहे. या मीटरची तातडीने तपासणी करावी, अशी फाउंडेशनची मागणी आहे.

फाउंडेशनने वांद्रे आणि खार परिसरातील सहा-सात बांधकाम साइटवरचे डिस्प्ले एकूण 38 दिवसांत 230 वेळा तपासले. तिथे दिसणारे आकडे जवळच्या मॉनिटरिंग स्टेशनच्या आकड्यांशी ताडून पाहिले गेले.

ही तपासणी दोन टप्प्यांत झाली. पहिला टप्पा मार्च ते मे दरम्यान आणि दुसरा सप्टेंबर ते ऑक्टोबर दरम्यान चालला. 23 मार्च ते 5 मे या काळात फाउंडेशनने साइटबाहेरच्या फलकांवर दिसणारे आकडे नोंदवले आणि केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) खेरवाडी आणि BKC येथील स्टेशनच्या आकड्यांशी त्यांची तुलना केली.

फाउंडेशनच्या अहवालानुसार काही फलकांवर PM2.5 चे प्रमाण शून्य दिसत होते. इतर वेळी CPCB च्या मॉनिटरवर जास्त पातळी नोंदली जात असतानाही या फलकांवर PM2.5 आणि PM10 चे आकडे एकेरी अंकात होते. काही फलकांवर आकड्यांऐवजी प्रश्नचिन्हे किंवा डॅश दिसत होते. सप्टेंबर आणि ऑक्टोबरमध्ये फाउंडेशनने साइटवरील आकड्यांची तुलना AQI (US) च्या आकड्यांशी केली, आणि ते आकडे बरेच जास्त होते, असे फाउंडेशनने म्हटले आहे. वांद्रे येथील हिल रोडवरच्या एका साइटवरील मॉनिटरवर PM2.5 शून्य दिसत होते, हे फाउंडेशनने नोंदवलेल्या तफावतीचे उदाहरण आहे.

आवाज फाउंडेशनच्या सुमैरा अब्दुलअली यांनी लिहिले आहे की, PM2.5 हे इतके बारीक धूलिकण असतात की ते फुफ्फुसांच्या आत खोलवर आणि रक्तप्रवाहापर्यंत पोहोचतात. हे डिस्प्ले रहिवाशांना सावध करण्यासाठी आहेत, पण त्यांच्यासाठी कोणालाही जबाबदार धरले जात नाही.

फाउंडेशनने महापालिकेकडे प्रत्येक बांधकाम साइटवरील मॉनिटरचे कॅलिब्रेशन आणि ऑडिट करण्याची मागणी केली आहे. तसेच वेळेच्या नोंदीसह PM2.5 चा रिअल-टाइम डेटा ऑनलाइन प्रसिद्ध करावा, थेट आकड्यांसाठी स्वतंत्र वेबसाइट असावी, हवा प्रदूषण मोजणाऱ्या व्हॅन तैनात कराव्यात आणि सदोष डिस्प्ले बोर्डांवर कारवाई व्हावी, असेही फाउंडेशनने सुचवले आहे.

अब्दुलअली यांनी पुढे म्हटले आहे की, साइट मॉनिटरचे आकडे महापालिका आपल्या अधिकृत निष्कर्षांत समाविष्ट करणार असल्याचे आम्हाला समजले आहे, म्हणजे स्थानिक डेटा शहराच्या हवेच्या चित्राचा भाग बनेल. या हेतूचे आम्ही स्वागत करतो. पण कॅलिब्रेट केलेल्या मीटरने आधी तो डेटा बरोबर असल्याचे प्रमाणित झाले नाही, तर हा सगळा उपक्रम निरर्थक ठरेल.

रहिवासी बाहेर पडायचे की मुलांना बाहेर खेळू द्यायचे, हे ठरवताना स्थानिक डिस्प्ले बोर्डांवर अवलंबून राहतात, असे त्यांनी सांगितले. चुकीचे आकडे प्रदूषणाची काळजी करणाऱ्या लोकांची दिशाभूल करू शकतात, असेही त्या म्हणाल्या.

महापालिकेशी संपर्क साधला असता AMC अविनाश ढाकणे यांनी सांगितले की, उघड्यावरच्या बांधकाम साइटवरील मॉनिटर बिघडू शकतात. महापालिकेचा डॅशबोर्ड हा डेटा तपासत असतो आणि सदोष मॉनिटर तीन दिवसांत दुरुस्त होतील हे पाहण्याच्या सूचना अधिकाऱ्यांना दिल्या आहेत, असेही त्यांनी सांगितले.

ढाकणे म्हणाले की, सभोवतालचा AQI आणि हे कमी खर्चाचे सेन्सर यांची तुलना होऊ शकत नाही. बांधकाम साइटवरील सेन्सरचा उद्देश महापालिकेला 'हॉटस्पॉट मॉनिटरिंग'मध्ये मदत करणे हा आहे. एकाच परिसरातील अनेक साइटच्या फलकांवर जास्त आकडे दिसले की आमचे अधिकारी लगेच हस्तक्षेप करतात. मुंबईत सध्या 100 ते 120 दरम्यान मध्यम AQI नोंदला जात आहे. अशा प्रकरणांचा शोध आपोआप लागावा म्हणून डॅशबोर्डमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) जोडण्याचे काम महापालिका करत आहे, असेही त्यांनी सांगितले.

अहवालात नोंदवलेल्या प्रकरणांपैकी 13 एप्रिल रोजी पाली हिल जवळ PM2.5 शून्य दाखवले गेले. 24 एप्रिल रोजी पाली हिल जवळच PM2.5 आणि PM10 दोन्ही शून्य दाखवले गेले.