व्हॉयेजर १ यान १८ नोव्हेंबरला पृथ्वीपासून एक प्रकाश-दिवस अंतरावर पोहोचणार

नासाचे व्हॉयेजर १ हे अंतराळयान येत्या १८ नोव्हेंबरला पृथ्वीपासून एका प्रकाश-दिवसाच्या (One Light-Day) अंतरावर पोहोचणार आहे. माणसाने बनवलेली कोणतीही वस्तू आजवर विश्वात इतकी खोलवर गेलेली नाही. हे यान ५ सप्टेंबर १९७७ रोजी प्रक्षेपित झाले होते.

प्रकाश एका सेकंदात सुमारे ३ लाख किलोमीटर अंतर कापतो. अशा वेगाने प्रकाश २४ तासांच्या एका पूर्ण दिवसात जितके अंतर जातो, त्याला एक प्रकाश-दिवस म्हणतात. हे अंतर सुमारे १६.०९ अब्ज मैल, म्हणजे २५.८९ अब्ज किलोमीटर आहे. व्हॉयेजर १ सध्या ताशी ३८,००० मैल (६१,१५५ किलोमीटर) वेगाने सूर्यमालेच्या बाहेर चालले आहे.

या टप्प्यानंतर पृथ्वी आणि यान यांच्यातल्या संवादाचे गणित बदलणार आहे. कॅलिफोर्नियातील नासाच्या जेट प्रोपल्शन लॅबोरेटरीतील (JPL) अभियंत्यांनी पाठवलेला रेडिओ संदेश यानापर्यंत पोहोचायला २४ तास लागतील. यानाने दिलेले उत्तर पृथ्वीवर यायला आणखी २४ तास लागतील. म्हणजे एका संदेशाची पूर्ण देवाणघेवाण होईपर्यंत नासाच्या टीमला ४८ तास थांबावे लागेल.

ऑक्टोबरमध्ये यानाचा पृथ्वीशी संपर्क काही काळ तुटला होता. १८ आणि १९ ऑक्टोबरला नासाने ठरलेल्या वेळी यानाशी संपर्क साधायचा प्रयत्न केला, पण कोणताही रेडिओ सिग्नल मिळाला नाही. त्यामुळे वैज्ञानिकांची धाकधूक वाढली होती. यानातल्या संगणकाला सुरू असलेल्या थ्रस्टर्समध्ये संभाव्य अडचण दिसली, तेव्हा त्याने आपोआप बॅकअप थ्रस्टर्स सुरू केले आणि यानाला सुरक्षित स्थितीत आणले. अखेर २० ऑक्टोबरला नासाच्या दीप स्पेस नेटवर्कने सिग्नल पुन्हा पकडला.

व्हॉयेजर मोहिमेचे व्यवस्थापक करीम बदरुद्दीन (नासा JPL) म्हणाले, "एखाद्या अंतराळयानाने अशा प्रकारे स्वतःहून सुरक्षा यंत्रणा सक्रिय केल्याचे आम्ही पहिल्यांदाच पाहिले आहे. परंतु आम्ही मोहिमेच्या अशा टप्प्यावर आहोत जिथे आम्हाला कोणत्याही अनपेक्षित घटनेसाठी तयार राहावे लागेल. व्हॉयेजर १ शी पुन्हा संपर्क प्रस्थापित झाल्याने आम्हाला मोठा दिलासा मिळाला आहे."

व्हॉयेजर १ हे व्हॉयेजर २ नंतर सोडण्यात आले होते. पण वेगवान मार्गामुळे त्याने १५ डिसेंबर १९७७ रोजी आपल्या जुळ्या यानाला मागे टाकले आणि लघुग्रहांचा पट्टा (Asteroid Belt) पार केला. या मोहिमेचा मूळ उद्देश फक्त गुरू आणि शनी यांचा अभ्यास करणे हा होता.

गुरूजवळ यानाने एक अतिशय पातळ कडी शोधली, तसेच थेबे (Thebe) आणि मेटिस (Metis) हे गुरूचे दोन नवे चंद्र शोधले. शनीजवळून जाताना त्याला जी-रिंग (G-ring) नावाची नवी कडी सापडली आणि शनीच्या ५ नव्या चंद्रांची नोंद झाली. १२ ऑगस्ट २०१२ रोजी यानाने सूर्यमालेची सीमा असलेला हेलिओपॉज (Heliopause) ओलांडला. सूर्याकडून येणाऱ्या कणांचा आणि चुंबकीय क्षेत्राचा प्रभाव जिथे संपतो, त्या आंतरतारकीय अवकाशात (Interstellar Space) जाणारी ही माणसाच्या इतिहासातली पहिली वस्तू ठरली.

पृथ्वीपासून अब्जावधी किलोमीटर दूर सूर्यप्रकाश अतिशय मंद असतो, म्हणून यान सौरऊर्जेवर चालवणे शक्य नव्हते. नासाने त्यात रेडिओआयसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जनरेटर (RTG) बसवले आहेत. ते प्लुटोनियम-२३८ (Plutonium-238) या किरणोत्सर्गी पदार्थाच्या क्षयातून तयार होणाऱ्या उष्णतेचे विजेत रूपांतर करतात.

एक प्रकाश-दिवस अंतर पार केल्याने यानाच्या कामावर किंवा आजूबाजूच्या वातावरणावर काहीच फरक पडणार नाही. पण माणसाचे कौशल्य आणि तंत्रज्ञान विश्वात किती दूर पोहोचले आहे, याचा हा मोठा पुरावा आहे. ५० वर्षांनंतरही हे यान अवघ्या २२ वॉटच्या रेडिओ सिग्नलने पृथ्वीशी बोलत आहे.