नासाच्या प्रयोगात अवकाशात ६ वर्षे राहिलेल्या १२.५ दशलक्ष टोमॅटो बियांचे निष्कर्ष जाहीर

अवकाश आणि पृथ्वीवरील जीवसृष्टी यांच्यातील नाते समजून घेण्यासाठी आजवर अनेक प्रयोग झाले, पण त्यातला सगळ्यात वेगळा आणि व्यापक प्रयोग म्हणजे अमेरिकेची अवकाश संशोधन संस्था नासाने १९८४ साली सुरू केलेला 'सीड्स' (SEEDS - Space Exposed Experiment Developed for Students) हा प्रकल्प. या प्रयोगात नासाने 'रटगर्स कॅलिफोर्निया सुप्रीम' या जातीच्या तब्बल १२.५ दशलक्ष टोमॅटो बिया एका खास उपकरणातून थेट अवकाशात पाठवल्या होत्या. अवकाशातलं टोकाचं वातावरण, तिथला किरणोत्सर्ग आणि सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षण यांचा बियांच्या उगवण क्षमतेवर आणि वाढीवर नेमका काय परिणाम होतो, हे तपासणं हा यामागचा हेतू होता.

हा प्रयोग उभा करण्यासाठी नासाचे मुख्यालय, लँगली संशोधन केंद्र आणि अमेरिकेतील बियाणे पुरवठादार कंपनी 'जॉर्ज डब्ल्यू. पार्क सीड' या तिघांनी एकत्र येऊन काम केलं. बिया अवकाशात नेण्यासाठी ९.७ टन वजनाचं आणि १२ बाजू असलेलं 'लाँग ड्युरेशन एक्सपोजर फॅसिलिटी' (LDEF) नावाचं प्रचंड मोठं नळकांड्यासारखं उपकरण वापरण्यात आलं. ५ एप्रिल १९८४ रोजी 'चॅलेंजर' या अंतराळयानाने हे उपकरण कक्षेत सोडलं. मूळ आराखड्यानुसार या बिया एका वर्षात परत आणल्या जाणार होत्या, पण १९८६ मध्ये चॅलेंजर दुर्घटना घडल्याने नासाच्या मोहिमा लांबल्या आणि परिणामी या बिया तब्बल ६ वर्षे, म्हणजे ६९ महिने अवकाशातच फिरत राहिल्या. अखेर १२ जानेवारी १९९० रोजी 'कोलंबिया' यानाने या बिया सुखरूप पृथ्वीवर परत आणल्या.

बिया परत आल्यावर नासाने प्रयोगाचा दुसरा आणि सगळ्यात महत्त्वाचा टप्पा सुरू केला. हा प्रयोग फक्त प्रयोगशाळेत न ठेवता तो थेट जगभरातल्या विद्यार्थ्यांपर्यंत नेण्याचा निर्णय नासाने घेतला. यासाठी १,३२,००० खास 'प्लांटिंग किट्स' तयार करण्यात आले आणि अमेरिकेतील ५० राज्यांसह जगभरातील ४० देशांमधील ४०,००० शाळांना हे किट्स वाटण्यात आले. या उपक्रमात जवळपास ३३ लाख (३.३ दशलक्ष) विद्यार्थी सहभागी झाले. प्रत्येक किटमध्ये बियांचे दोन संच होते. एका संचात अवकाशात ६ वर्षे राहून आलेल्या बिया होत्या, तर दुसऱ्या 'कंट्रोल ग्रुप' संचात त्याच काळात पृथ्वीवरच सुरक्षित ठेवलेल्या बिया होत्या. विद्यार्थ्यांनी दोन्ही संचांतील बिया एकाच वेळी, एकाच प्रकारच्या मातीत लावल्या आणि त्यांची रोजची नोंद ठेवली.

नासाला शाळांकडून एकूण सुमारे ८,००० अहवाल मिळाले. त्याच्या विश्लेषणातून पुढे आलं की अवकाशातून परत आलेल्या बियांचा उगवण दर ७३.८ टक्के होता, तर पृथ्वीवर ठेवलेल्या बियांचा दर ७०.३ टक्के होता, म्हणजेच अवकाशातील बियांचा दर किंचित जास्त निघाला. रुजण्याच्या वेगातही फरक दिसला. अवकाशातील बियांना पहिला कोंब फुटायला सरासरी ८ दिवस लागले, तर पृथ्वीवरील बियांना ८.३ दिवस लागले. सुरुवातीच्या ३ ते ४ आठवड्यांत अवकाशातील बियांपासून तयार झालेली रोपं वेगाने वाढली. इलेक्ट्रॉन मायक्रोस्कोपखाली तपासणी केल्यावर संशोधकांना दिसलं की अवकाशातील किरणोत्सर्गामुळे बियांच्या बाहेरील आवरणावर सूक्ष्म छिद्रं तयार झाली असावीत, ज्यामुळे त्यांनी पाणी आणि पोषक घटक वेगाने शोषले. मात्र पूर्ण वाढ झाल्यावर रोपांचं स्वरूप, पानं, फुलं आणि फळांच्या चवीत कोणताही कायमचा किंवा जनुकीय बदल आढळला नाही.

नासाचा हा 'सीड्स' प्रकल्प मानवी इतिहासातील सर्वात मोठ्या आणि यशस्वी वर्ग-प्रयोगांपैकी एक ठरला. यातून हे सिद्ध झालं की अत्यंत कठीण परिस्थितीत आणि दीर्घकाळ अवकाशात राहिल्यावरही बिया मानवासाठी सुरक्षित राहू शकतात आणि त्यांची पुनरुत्पादन क्षमता टिकून राहते. आज जगभरातील अवकाश संस्था मंगळ आणि चंद्रावर मानवी वस्ती उभारण्याची स्वप्नं पाहत असताना, नासाचा हा जुना प्रयोग अवकाश शेतीचा पाया घालणारा ठरत आहे. या प्रयोगातून मिळालेल्या माहितीचा वापर आज आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर ताजी फळं आणि भाज्या पिकवण्यासाठी केला जात आहे. अशा प्रकारे ६ वर्षे अवकाशात घालवलेल्या या १२.५ दशलक्ष टोमॅटो बियांनी विज्ञान जगतासोबतच जगभरातील लाखो विद्यार्थ्यांनाही विज्ञानाची नवी दिशा दाखवली.