स्वर्गात अर्जुनाने उर्वशीचे प्रेम नाकारले, संतापलेल्या उर्वशीने दिला शाप

उर्वशी हे नाव घेतलं की स्वर्गीय सौंदर्य आणि मोहक व्यक्तिमत्त्वाची प्रतिमा डोळ्यांसमोर येते. हिंदू पुराणपरंपरेत उर्वशीला स्वर्गातील श्रेष्ठ अप्सरांपैकी एक मानलं जातं. तिच्या सौंदर्याच्या कथा अनेक ग्रंथांमध्ये आहेत. मात्र महाभारतातला अर्जुन आणि उर्वशी यांचा प्रसंग फक्त सौंदर्य आणि आकर्षणाची गोष्ट नाही. त्यात प्रेम, नकार, स्वाभिमान, धर्म, मर्यादा, संताप, शाप आणि नियती यांचा संगम दिसतो.

उर्वशी ही इंद्राच्या स्वर्गसभेतील प्रमुख अप्सरांपैकी एक होती. सौंदर्य, नृत्यकला आणि मोहक व्यक्तिमत्त्व यामुळे तिला विशेष स्थान मिळालं होतं. पुराणपरंपरेत उर्वशी आणि राजा पुरुरवा यांची प्रेमकथाही प्रसिद्ध आहे. महाभारतात मात्र ती आपल्या भावनांबद्दल स्पष्ट असलेली आणि आपल्या इच्छेचा स्वीकार व्हावा अशी अपेक्षा ठेवणारी व्यक्ती म्हणून दिसते.

पांडवांच्या वनवासाच्या काळात अर्जुनाने दिव्य अस्त्रांसाठी कठोर तपश्चर्या केली. त्याच्या पराक्रमाने आणि तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन त्याला दिव्य अस्त्रे मिळाली. त्यानंतर इंद्राने त्याला स्वर्गात बोलावलं. तिथे त्याला शस्त्रविद्येबरोबरच इतर कलाही शिकायला मिळाल्या. गंधर्व चित्रसेनाच्या माध्यमातून त्याने नृत्य आणि संगीताचं ज्ञान घेतलं. पुढे अज्ञातवासात याच ज्ञानाचा उपयोग होणार आहे, याची कल्पना तेव्हा अर्जुनालाही नव्हती.

याच स्वर्गातील वास्तव्यात उर्वशी आणि अर्जुन यांची भेट झाली. अर्जुनाचं तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व, शौर्य आणि रूप पाहून उर्वशी त्याच्याकडे आकर्षित झाली आणि तिने आपलं प्रेम व्यक्त केलं. स्वर्गातील अप्सरांच्या जीवनपद्धतीत हे तिच्यासाठी असामान्य नव्हतं. तिच्या दृष्टीने तिच्या भावना स्वाभाविक होत्या आणि अर्जुनानेही त्याच भावनेने स्वीकार करावा, अशी तिची अपेक्षा होती. अर्जुनाची भूमिका मात्र पूर्णपणे वेगळी होती.

अर्जुनाने उर्वशीकडे स्त्री म्हणून पाहण्याऐवजी तिला आपल्या वंशपरंपरेशी जोडलं. पुरुरवा हा चंद्रवंशातील अर्जुनाचा पूर्वज होता. उर्वशीचा पुरुरवाशी संबंध असल्यामुळे अर्जुनाने तिला मातेसमान मानलं. त्याच्या मनात तिच्याविषयी अवमान किंवा तिरस्कार नव्हता. त्याच्यासाठी हा धर्म आणि मर्यादेचा प्रश्न होता. तिच्या प्रेमाचा स्वीकार करणं योग्य वाटत नाही, असं त्याने उर्वशीला सांगितलं.

उर्वशीला हा नकार पचवता आला नाही. तिने आपली भावना स्पष्टपणे मांडली होती, म्हणून तिला हा नकार फक्त वैयक्तिक वाटला नाही, तर स्वाभिमानाला धक्का देणारा वाटला. एखाद्याने आपल्यावर प्रेम करावं असं वाटणं स्वाभाविक आहे, पण समोरच्या व्यक्तीला ते स्वीकारणं बंधनकारक नसतं. तिच्या मनातली दुखापत पुढे क्रोधात बदलली.

संतापलेल्या उर्वशीने अर्जुनाला शाप दिला. या शापामुळे अर्जुनाला काही काळ नपुंसकत्वाची अवस्था प्राप्त होईल, असं ती म्हणाली. अर्जुनासाठी हा शाप दुःखद होता. त्याने हा प्रसंग इंद्राला सांगितला. इंद्राने त्याला धीर दिला आणि हा शाप भविष्यात त्याच्या उपयोगी पडेल, असं सांगितलं. पुढे तसंच घडलं.

पांडवांना वनवासानंतर एक वर्ष अज्ञातवासात राहावं लागणार होतं. या काळात त्यांची ओळख कोणालाही पटता कामा नये, अशी अट होती. अर्जुनाने या अज्ञातवासात 'बृहन्नला' हे रूप घेतलं. विराट राजाच्या दरबारात तो स्त्रीसदृश रूपात राहिला आणि राजकन्या उत्तरा हिला नृत्य व संगीत शिकवलं. त्याला नृत्य-संगीताचं ज्ञान होतं आणि उर्वशीच्या शापामुळे मिळालेली अवस्था अज्ञातवासासाठी उपयुक्त ठरली. सुरुवातीला संकटासारखी वाटणारी गोष्टच पुढे अर्जुनाच्या सुरक्षेचं साधन बनली.

या कथेतला सर्वात आश्चर्यकारक भाग म्हणजे शापाचं वरदानात झालेलं रूपांतर. उर्वशीने रागाच्या भरात दिलेला शाप अज्ञातवासात अर्जुनाच्या कामी आला. बृहन्नला म्हणून त्याला आपली खरी ओळख लपवता आली आणि पांडवांचा अज्ञातवास पूर्ण झाला.