सकाळी पूजा राहिली तरी चिंता नको; सायंकाळच्या देवपूजेतील दिवा, मंत्र आणि नैवेद्याचे नियम

हिंदू धर्मात देवपूजेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. दिवसाची सुरुवात देवाचे दर्शन, प्रार्थना आणि नामस्मरणाने व्हावी, असे अनेकांना वाटते. पण नोकरी, व्यवसाय, घरच्या जबाबदाऱ्या आणि प्रवास यांच्या धावपळीत सकाळी निवांत पूजा करणे सगळ्यांनाच जमत नाही. अनेकदा घाईत देवाला फक्त नमस्कार करून घराबाहेर पडावे लागते, आणि मग पूजा नीट झाली नाही, देवाला पुरेसा वेळ देता आला नाही, अशी अपराधीपणाची भावना मनात येते.

भक्तीचा खरा आधार पूजेसाठी दिलेला वेळ नसून श्रद्धा, समर्पण आणि अंतःकरणातील भाव आहे, असे यात म्हटले आहे. भगवद्गीतेतही भगवान श्रीकृष्णांनी भक्तिभावाने अर्पण केलेली पाने, फूल, फळ आणि पाणी स्वीकारण्याचा संदेश दिला आहे. म्हणून सकाळी सविस्तर पूजा झाली नाही, तर मनात अपराधीपणा बाळगण्याची गरज नाही.

सकाळी वेळेअभावी पूजा थोडक्यात उरकली आणि सायंकाळी देवासमोर बसून नामस्मरण, स्तोत्रपठण किंवा आरती केली, तरी रोजच्या उपासनेत सातत्य राखता येते. सायंकाळच्या पूजेपूर्वी घरी आल्यावर हात, पाय आणि तोंड स्वच्छ धुवावे, शक्य असेल तर कपडे बदलावेत आणि देवघर स्वच्छ करून पूजेला बसावे. सकाळी देवघरातील दिवा लावता आला नसेल, तर सायंकाळी दिवा लावून प्रार्थना करावी. सुरुवातीला काही क्षण शांत बसून इष्टदेवतेचे स्मरण करावे आणि दिवसभरातील कामे, चिंता व ताण बाजूला ठेवून मन एकाग्र करण्याचा प्रयत्न करावा.

हिंदू परंपरेत संध्याकाळी दिवा लावण्याला विशेष महत्त्व आहे. सूर्यास्तानंतर देवघरात किंवा योग्य व सुरक्षित जागी दिवा लावून देवाचे स्मरण केले जाते. दीप हा ज्ञान, मांगल्य, आशा आणि सकारात्मकतेचे प्रतीक मानला जातो. मात्र प्रत्येक घरातील कुलाचार, उपासना आणि पूजेच्या पद्धती वेगळ्या असू शकतात, म्हणून आपल्या घरच्या परंपरेनुसार पूजा करावी.

सायंकाळच्या पूजेत मोठे विधी किंवा लांब मंत्रपठण प्रत्येक वेळी आवश्यक नसते; उपलब्ध वेळेनुसार साधी पूजा करता येते. भगवान शिवासाठी ॐ नमः शिवाय, श्रीगणेशासाठी ॐ गं गणपतये नमः, भगवान विष्णूसाठी ॐ नमो भगवते वासुदेवाय, श्री स्वामी समर्थांसाठी श्री स्वामी समर्थ, श्रीरामासाठी श्रीराम जय राम जय जय राम आणि देवी उपासनेसाठी ॐ दुं दुर्गायै नमः असे मंत्र दिले आहेत. यांपैकी इष्टदेवतेचा मंत्र निवडून काही वेळ जप करावा, मग आवडते स्तोत्र, श्लोक किंवा आरती म्हणावी. जप करताना संख्या पूर्ण करण्यापेक्षा मन एकाग्र ठेवण्यावर भर द्यावा.

नैवेद्य दाखवणे हा पूजेतील भक्तिभावाचा महत्त्वाचा भाग आहे. परंपरेनुसार फळ, साखर, खडीसाखर, दूध किंवा घरी असलेला सात्त्विक पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करता येतो. त्यासाठी रोज खास पदार्थ करायची गरज नाही; जे घरी आहे ते स्वच्छतेने आणि श्रद्धेने अर्पण करावे. नैवेद्य दाखवताना इष्टदेवतेचे स्मरण करावे आणि नंतर घरच्या परंपरेनुसार तो प्रसाद म्हणून घ्यावा.

सकाळच्या पूजेत अनेकजण देवाला स्नान घालतात किंवा पंचामृत अभिषेक करतात. सायंकाळच्या पूजेतही प्रत्येक वेळी अभिषेक करावाच, असा सर्वमान्य नियम नाही. रोजच्या सायंकाळच्या पूजेत दिवा, धूप, नमस्कार, नामजप, स्तोत्रपठण आणि आरती यांनी उपासना करता येते. एखाद्या विशिष्ट देवतेच्या उपासनेत, व्रतात किंवा घरच्या परंपरेत अभिषेकाचे वेगळे नियम असतील, तर ते पाळावेत.

पूजा घाईत उरकण्याऐवजी काही मिनिटे मन शांत ठेवावे, देवघरात अस्वच्छता राहू नये याची काळजी घ्यावी, दिवा, धूप किंवा अगरबत्ती लावताना आगीबाबत सावधगिरी बाळगावी आणि मोबाईलमुळे वारंवार लक्ष विचलित होऊ देऊ नये. सकाळी पूजा राहिली तर देव नाराज होईल का, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. भक्तिपरंपरेत श्रद्धा, प्रेम, प्रामाणिकपणा आणि अंतःकरणातील समर्पणाला महत्त्व दिले जाते, त्यामुळे अनपेक्षित कारणाने पूजा राहिली तर सतत अपराधीपणा बाळगण्याची गरज नाही.

ऑफिसला जाणाऱ्यांसाठी सकाळची पाच मिनिटांची पूजा सुचवली आहे. देवाला नमस्कार करून इष्टदेवतेचे स्मरण करावे, परंपरेनुसार दिवा लावावा, एखादा मंत्र किंवा छोटी प्रार्थना म्हणावी, शक्य असल्यास फूल किंवा नैवेद्य अर्पण करावा आणि कुटुंबाचे सुख, आरोग्य व सर्वांच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करून घराबाहेर पडावे. ही एक सोपी दिनचर्या आहे, कोणताही बंधनकारक शास्त्रोक्त नियम नाही. परिस्थितीनुसार यातील काही गोष्टी करता येतील, किंवा फक्त नमस्कार आणि नामस्मरणही करता येईल.