रावणवधानंतर श्रीरामांनी लंका सोडून अयोध्येची वाट का धरली

रावणाचा वध करून अधर्मावर धर्माचा विजय मिळवल्यानंतर प्रभू श्रीरामांनी लंकेत जास्त वेळ घालवला नाही. त्यांनी लगेच अयोध्येकडे प्रस्थान केले. लंकेसारखी सुवर्णनगरी जिंकण्याची संधी हातात असतानाही त्यांनी त्या राज्यावर स्वतःचा हक्क सांगितला नाही. रावणाचा भाऊ विभीषण याला त्यांनी लंकेचा राजा म्हणून अभिषेक केला आणि आपल्या मायभूमीकडे परतण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयामागे फक्त अयोध्येला परतण्याची ओढ नव्हती, तर वचनपालन, कर्तव्यनिष्ठा आणि मातृभूमीवरील प्रेम ही मूल्येही दिसतात.

रामांना चौदा वर्षांचा वनवास भोगावा लागला, तेव्हा भरताने अयोध्येचे राज्य स्वीकारायला नकार दिला. त्याने रामांच्या पादुका सिंहासनावर ठेवल्या आणि त्यांचा प्रतिनिधी म्हणून राज्यकारभार सांभाळला. वनवासाची चौदा वर्षे पूर्ण होताच राम अयोध्येत परतावेत, अशी भरताची अपेक्षा होती. रामांच्या अनुपस्थितीत त्याने संयमाने आणि त्यागाच्या भावनेने दिवस काढले.

राम वेळेत परतले नाहीत, तर प्राणत्याग करण्याची प्रतिज्ञा भरताने केली होती, असा उल्लेख रामायणात आहे. त्यामुळे रामांसाठी अयोध्येला परतणे हा फक्त घरच्या आनंदाचा विषय नव्हता. तो लाडक्या भावाला दिलेल्या शब्दाशी आणि त्याच्या जीवाशी जोडलेला होता.

प्रभू श्रीरामांचे सगळे आयुष्य वचनपालनाच्या आदर्शाने उजळलेले आहे. वडील राजा दशरथ यांनी कैकेयीला दिलेले वचन पूर्ण करण्यासाठी रामांनी कोणतीही तक्रार न करता राजवैभव सोडले आणि वनवास स्वीकारला. त्यांच्यासाठी स्वतःच्या सुखापेक्षा कर्तव्य आणि सत्य जास्त महत्त्वाचे होते. चौदा वर्षांचा वनवास संपल्यावर अयोध्येला परतणे हा त्यांच्या कर्तव्याचा भाग होता. म्हणून लंकेतील विजयानंतर तिथे राहण्यापेक्षा दिलेल्या मुदतीत अयोध्येत पोहोचण्याला त्यांनी प्राधान्य दिले.

रामायणात लंकेचे वर्णन संपत्ती, वैभव आणि सुवर्णमहालांनी समृद्ध नगरी असे केले आहे. रावणाचा पराभव केल्यानंतर तिथे आपले वर्चस्व बसवण्याची संधी रामांकडे होती. पण लंकेवर राज्य करणे हा त्यांचा उद्देशच नव्हता. सीतेची सुटका करणे, अन्यायाचा प्रतिकार करणे आणि धर्माची प्रतिष्ठा राखणे हे त्यांच्या मोहिमेचे मुख्य उद्दिष्ट होते.

म्हणूनच त्यांनी लंकेचे राज्य विभीषणाकडे सोपवले. विभीषणाने रावणाच्या अधर्माला विरोध करून रामांना साथ दिली होती. त्याला राजा करून रामांनी न्याय्य आणि धर्माधिष्ठित राज्यव्यवस्थेचा आदर्श ठेवला. विजय म्हणजे दुसऱ्याचे राज्य बळकावणे नव्हे, तर अन्यायाचा अंत करून योग्य व्यक्तीच्या हाती सत्ता देणे, हे त्यांनी कृतीतून दाखवले.

'जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी' हे रामायणातील एक प्रसिद्ध सुभाषित आहे. याचा अर्थ माता आणि जन्मभूमी स्वर्गापेक्षाही श्रेष्ठ आहेत. उत्तरकांडाशी संबंधित प्रचलित रामायणपरंपरेत, लंकेतील वैभव पाहून लक्ष्मणाने तिथे राहण्याची इच्छा व्यक्त केली, त्या प्रसंगात राम हे विचार मांडतात. या वचनाचा आशय मातृभूमीवरील प्रेम आणि मुळांशी असलेली निष्ठा हा आहे.

सुवर्णलंकेचे वैभव कितीही आकर्षक असले, तरी रामांसाठी अयोध्या ही फक्त राजधानी नव्हती. ती त्यांची जन्मभूमी, कुटुंब, प्रजा आणि कर्तव्य यांचे प्रतीक होती. त्यामुळे परक्या भूमीतील संपत्तीपेक्षा स्वतःच्या मातृभूमीशी असलेले नाते त्यांना जास्त मोलाचे वाटले.

विभीषणाचा राज्याभिषेक झाल्यानंतर प्रभू रामांनी माता सीता, लक्ष्मण आणि आपल्या सहकाऱ्यांसह अयोध्येकडे परतीचा प्रवास सुरू केला. रामायणाच्या कथेनुसार या प्रवासासाठी पुष्पक विमानाचा वापर झाला. प्रवासात त्यांनी सीतेला युद्धाशी आणि वनवासाशी संबंधित महत्त्वाच्या ठिकाणांची माहिती दिली, असे वर्णन येते.

रामांच्या आगमनाने अयोध्येत चौदा वर्षांच्या प्रतीक्षेचा शेवट झाला. भरताची निष्ठा, रामांचे वचनपालन आणि प्रजेचे प्रेम यांचा तो भावपूर्ण संगम होता. रामराज्याचा पाया फक्त सामर्थ्य किंवा विजयात नसून त्याग, न्याय, कर्तव्य आणि लोककल्याणात आहे, याची जाणीव या प्रसंगातून होते.