ठाण्यातील नौपाड्यात घंटाळी देवीचे जुने मंदिर, कोळी आणि पाठारे प्रभूंची कुलदेवता

ठाणे शहरातील नौपाडा भागात घंटाळी पथ येथे श्री घंटाळी देवीचे मंदिर आहे. हे मंदिर सुमारे दीडशे ते अडीचशे वर्षे जुने असल्याचे मानले जाते. अनेक ठाणेकरांसाठी हे श्रद्धास्थान आहे. देवीवर असलेला अढळ विश्वास, पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेल्या धार्मिक परंपरा आणि मंदिराशी जोडलेल्या जुन्या आठवणी यांमुळे या मंदिराला वेगळे महत्त्व आहे. शहर वाढत गेले, तरी मंदिराने आपले धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थान टिकवले आहे.

मंदिराचा इतिहास साधारण १५० ते २५० वर्षांपूर्वीचा असल्याचे विविध लेखांत सांगितले जाते. मात्र मंदिराची स्थापना नेमक्या कोणत्या वर्षी झाली, ती कोणी केली आणि देवीच्या मूर्तीचे प्राकट्य कसे झाले, याच्या सर्वमान्य ऐतिहासिक नोंदी सहज मिळत नाहीत. म्हणून हा इतिहास समजून घ्यायचा तर स्थानिक परंपरा, भाविकांची श्रद्धा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक उल्लेख यांचा एकत्र विचार करावा लागतो.

ठाणे शहराला प्राचीन काळापासून धार्मिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक वारसा आहे. कोकण किनारपट्टीशी असलेले संबंध, वेगवेगळ्या समाजांचे वास्तव्य आणि स्थानिक देवतांभोवती तयार झालेल्या परंपरा यांमुळे इथल्या मंदिरांना सामाजिक जीवनात महत्त्वाची जागा मिळाली. घंटाळी देवी मंदिर या परंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग मानले जाते. देवी परिसरातील भाविकांचे रक्षण करते आणि त्यांच्या मनोकामना पूर्ण करते, अशी श्रद्धा आहे. संकटात देवीचा धावा करणे, नवस बोलणे आणि इच्छा पूर्ण झाल्यावर दर्शन घेऊन कृतज्ञता व्यक्त करणे, ही प्रथा इतर अनेक श्रद्धास्थानांप्रमाणे इथेही चालत आली आहे.

या मंदिराबद्दल एक प्रचलित आख्यायिका सांगितली जाते. पूर्वी या भागात दाट झाडी आणि एक तलाव होता. तलावाच्या काठावर भगवान शंकराचे मंदिर होते, असे सांगतात. तिथे नियमित दर्शनासाठी येणाऱ्या एका भक्ताला तलावाजवळच्या आंब्याच्या झाडामागे देवीची मूर्ती असल्याचा दृष्टांत झाला, अशी स्थानिक परंपरा आहे. त्यानंतर मूर्ती मिळाली आणि विधिवत पूजा करून तिची स्थापना करण्यात आली, असे सांगितले जाते. देवीची मूर्ती स्वयंभू असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे.

मंदिराच्या नावामागेही एक परंपरा सांगितली जाते. नावाचा संबंध 'घंटा' आणि 'टाळी' या शब्दांशी जोडला जातो. नवस पूर्ण झाल्यावर मंदिरात घंटा बांधण्याची प्रथा आहे आणि त्यामुळे देवीला घंटाळी हे नाव मिळाले, अशी मान्यता आहे.

श्री घंटाळी देवी ही कोळी आणि पाठारे प्रभू समाजाची कुलदेवता म्हणून ओळखली जाते. या समाजातील अनेक कुटुंबांच्या धार्मिक परंपरांमध्ये देवीचे दर्शन आणि पूजा यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. घरातील शुभकार्य, सण-उत्सव किंवा खास प्रसंगी देवीचा आशीर्वाद घेण्याची प्रथा या मंदिराशी जोडलेली आहे. कुलदेवतेची उपासना फक्त वैयक्तिक श्रद्धेपुरती नसते. त्यातून कुटुंबाची परंपरा, पूर्वजांशी असलेले नाते आणि समाजातील सांस्कृतिक एकात्मता जपली जाते. घंटाळी देवी मंदिरानेही अनेक पिढ्यांच्या धार्मिक आठवणी आणि परंपरा जपल्या आहेत.

मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्यात घंटाळी देवी, महिषासुरमर्दिनी आणि दुर्गा देवी यांच्या मूर्ती आहेत, असे उपलब्ध वर्णनांत म्हटले आहे. जुन्या रचनेत मंदिराचे बांधकाम लाकडी होते आणि भगवान शंकर व घंटाळी देवी यांच्यासाठी स्वतंत्र गाभारे होते. पुढे रचनेत बदल झाले. इ.स. १९०१ मध्ये या दोन गाभाऱ्यांच्या मध्ये नवीन गाभारा बांधून त्यात श्रीरामाच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. मंदिरात महादेवाची पिंड तसेच श्रीराम, लक्ष्मण, सीता आणि हनुमान यांच्या मूर्तींचे दर्शनही घेता येते. आवारातील दीपमाळा आणि प्रशस्त दर्शनमंडप यांमुळे परिसराला धार्मिक वातावरण लाभते. आधुनिक शहरी भागात असूनही मंदिराने पारंपरिक देवस्थानाचे स्वरूप जपले आहे.

ऐतिहासिक नोंदींच्या दृष्टीने इ.स. १८८२ मधील Gazetteer of the Bombay Presidency या ग्रंथातला उल्लेख महत्त्वाचा मानला जातो. संदर्भांनुसार मंदिराचा उल्लेख या गॅझेटियरच्या चौदाव्या खंडात आहे. त्या काळी मंदिराचा परिसर 'बॉम्बे रोड' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मार्गाजवळ होता. तत्कालीन ब्रिटिश सरकारकडून मंदिराला वार्षिक चार रुपयांचे वर्षासन मिळत होते, अशीही नोंद आहे. त्यावरून एकोणिसाव्या शतकातही मंदिराचे अस्तित्व आणि महत्त्व होते, हे स्पष्ट होते. मात्र स्थापना नेमक्या कोणत्या वर्षी झाली, याचा निर्विवाद पुरावा उपलब्ध नाही.

मंदिराच्या बांधकामाचे श्रेय रावसाहेब केशवराज भास्करजी कोठारे यांच्या पूर्वजांना दिले जाते. पुढे काळानुसार देखभाल, दुरुस्ती आणि परिसरातील बदल होत गेले. इ.स. १९४० आणि १९७२ मध्ये मंदिराचा जीर्णोद्धार झाल्याचे उल्लेखही मिळतात.

इथला नवरात्रोत्सव भाविकांसाठी खास असतो. नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत देवीची पूजा, आरती, धार्मिक कार्यक्रम आणि आकर्षक विद्युतरोषणाई केली जाते. या काळात दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या वाढते आणि सगळा परिसर भक्तिमय वातावरणाने भरून जातो.