ताडोबात जलकुंडांतील पाण्यावर आता सेन्सरची नजर, पंप आपोआप सुरू आणि बंद होणार

चंद्रपूर : ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पात पाण्याच्या बचतीसाठी एक नवा उपक्रम राबवला जात आहे. वन्यजीवांसाठी तयार केलेल्या कृत्रिम जलकुंडांत पाणी सतत उपलब्ध राहावे आणि पाण्याची नासाडी थांबावी, यासाठी पहिल्यांदाच प्रायोगिक तत्त्वावर सेन्सरवर आधारित स्वयंचलित यंत्रणा सुरू केली जात आहे. या तंत्रज्ञानामुळे जलकुंडांतील पाण्याची पातळी नियंत्रित राहील आणि कडक उन्हाळ्यातही वन्यजीवांना पाणी मिळत राहण्यास मदत होईल.

ताडोबात सुमारे 130 नैसर्गिक जलस्रोत आणि 350 कृत्रिम जलकुंड आहेत. यातील अनेक कृत्रिम जलकुंडांत सौर ऊर्जेवर चालणाऱ्या पंपांमार्फत पाणी पोहोचवले जाते. सध्याच्या व्यवस्थेत पंप सतत सुरू राहिल्यामुळे अनेकदा जलकुंडातून पाणी बाहेर वाहू लागते. पंप बंद करण्यासाठी वनकर्मचाऱ्यांना त्या ठिकाणी स्वतः जावे लागते. जंगलात हे काम करताना वन्यजीवांशी सामना होण्याचा धोकाही असतो.

या अडचणीवर उपाय म्हणून प्रस्तावित केलेल्या यंत्रणेत जलस्तर सेन्सर, कंट्रोलर आणि रिले वापरले जाणार आहेत. जलकुंडातील पाण्याची पातळी ठरवलेल्या मर्यादेपेक्षा खाली गेली की पंप आपोआप सुरू होईल आणि पुरेसे पाणी भरले की आपोआप बंद होईल. त्यामुळे पंप विनाकारण चालणे आणि पाणी ओसंडून वाहणे या समस्येला आळा बसण्यास मदत होईल.

याशिवाय ताडोबाच्या कोर क्षेत्राची वेगवेगळ्या ग्रिडमध्ये विभागणी करून प्रत्येक भागात वन्यजीवांसाठी जलस्रोत उपलब्ध करून देण्याच्या योजनेवरही काम सुरू आहे. हे काम याच वर्षी पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. जंगलातील जलस्रोतांचे चांगले व्यवस्थापन वन्यजीव संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे मानले जाते, विशेषतः उन्हाळ्यात जेव्हा नैसर्गिक जलस्रोतांतील पाणी कमी होऊ लागते.

ताडोबा व्यवस्थापनाच्या म्हणण्यानुसार, गेल्या उन्हाळ्यात कडक उन्हाळा असूनही जलकुंडांत पाणी भरण्यासाठी टँकरची गरज पडली नव्हती. आता सेन्सरवर आधारित स्वयंचलित यंत्रणा सुरू झाल्यानंतर जलस्रोतांवर लक्ष ठेवणे आणि पाण्याचा वापर अधिक प्रभावी करणे सोपे होईल, अशी अपेक्षा आहे.

या उपक्रमाचा हेतू फक्त पाण्याची नासाडी थांबवणे एवढाच नाही. वनकर्मचाऱ्यांना वारंवार जलकुंडांपर्यंत जाऊन पंप सुरू किंवा बंद करावा लागू नये, हाही यामागचा उद्देश आहे. त्यामुळे वेळ वाचेल आणि जंगलातील अनावश्यक ये-जा कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

चंद्रपूरमधील ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाचे क्षेत्र संचालक डॉ. प्रभुनाथ शुक्ला यांनी सांगितले की, या यंत्रणेच्या वापरामुळे जलसंधारणाला बळ मिळेल आणि दुष्काळसदृश परिस्थितीतही वन्यजीवांना पाणी उपलब्ध करून देण्यास मदत होईल.

ताडोबातील सेन्सरवर आधारित जलव्यवस्थापनाचा हा उपक्रम तंत्रज्ञान आणि वन्यजीव संरक्षण यांच्यात चांगला समन्वय साधण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते.