काँगोच्या जंगलातला ओकापी: जिराफचा नातेवाईक, पण अंगावर झेब्र्यासारखे पट्टे

निसर्गाने या पृथ्वीवर अनेक विचित्र, सुंदर आणि गूढ प्राणी घडवले आहेत. त्यातलाच एक म्हणजे 'ओकापी' (Okapi). पहिल्यांदा पाहिलं तर हा नेमका कोणता प्राणी आहे, हे कुणालाच चटकन सांगता येत नाही. मागचा भाग आणि पायांवर झेब्र्यासारखे काळे-पांढरे पट्टे आहेत, पण तोंड आणि बाकीचं शरीर घोड्यासारखं किंवा जिराफसारखं दिसतं.

या अनोख्या आणि दुर्मिळ प्राण्याच्या संवर्धनासाठी दरवर्षी १८ ऑक्टोबरला जगभरात 'जागतिक ओकापी दिन' (World Okapi Day) साजरा केला जातो. या जिवाची लोकांना ओळख करून देणं आणि त्याच्या अस्तित्वावरचे धोके दूर करणं, हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

ओकापी मध्य आफ्रिकेतल्या 'डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगो' (DRC) मधल्या इटुरीच्या अतिशय घनदाट वर्षावनांत (Rainforests) राहतो. जगात दुसरीकडे कुठेही हा प्राणी नैसर्गिकरित्या सापडत नाही. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत जगाला त्याची काहीच कल्पना नव्हती. तिथले आफ्रिकन आदिवासी त्याला 'फॉरेस्ट जिराफ' म्हणजे जंगलातला जिराफ म्हणायचे.

१९०१ मध्ये पाश्चात्य वैज्ञानिकांना या प्राण्याबद्दल कळलं, तेव्हा त्यांना वाटलं की हा झेब्र्याचाच एखादा प्रकार असावा. पण सखोल शास्त्रीय संशोधनानंतर सिद्ध झालं की ओकापी झेब्रा नाही. तो जिराफच्या कुळातला (Giraffidae) एकमेव जिवंत प्राणी आहे.

त्याची शारीरिक वैशिष्ट्यं थक्क करणारी आहेत. पायांवर आणि पाठीवर असलेले झेब्र्यासारखे पट्टे घनदाट जंगलात सूर्यप्रकाशाच्या सावलीत आणि झाडांमागे लपायला त्याला उपयोगी पडतात. त्यामुळे शिकारी प्राण्यांपासून त्याचा नैसर्गिक बचाव होतो.

ओकापीची जीभ गडद निळ्या किंवा जांभळ्या रंगाची असते. ती सुमारे १४ ते १८ इंच लांब असते, इतकी की तो तिने स्वतःचे कान आणि डोळेही स्वच्छ करू शकतो. याच लांब जिभेने तो उंच झाडांची कोवळी पानं, डाळिंब आणि फळं सहज तोडून खातो.

जागतिक ओकापी दिन फक्त या प्राण्याचं सौंदर्य गौरवण्यासाठी नाही. त्याच्यासमोर उभ्या असलेल्या गंभीर संकटाकडे जगाचं लक्ष वेधणं हाही हेतू आहे. आययूसीएन (IUCN) या आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संरक्षण संस्थेने ओकापीचा समावेश 'संकटग्रस्त' (Endangered) प्रजातींच्या यादीत केला आहे.

गेल्या काही दशकांत बेकायदेशीर जंगलतोड, खाणकाम, सशस्त्र संघर्ष आणि माणसांच्या अतिक्रमणांमुळे काँगोचं जंगल वेगाने नष्ट होत आहे. शिवाय कातड्यासाठी आणि मांसासाठी होणारी बेकायदेशीर शिकार हा त्याच्या अस्तित्वापुढचा सगळ्यात मोठा धोका ठरला आहे.

पृथ्वीचं पर्यावरण आणि जैवविविधतेचा समतोल राखण्यासाठी प्रत्येक लहान-मोठ्या प्राण्याचं टिकून राहणं गरजेचं आहे. ओकापीसारखा दुर्मिळ प्राणी नष्ट होणं म्हणजे काँगोच्या अद्वितीय वर्षावनातला एक महत्त्वाचा दुवा तुटणं होय.

म्हणूनच या दिवशी जगभरातल्या वन्यजीव संघटना, शाळा, महाविद्यालयं आणि पर्यावरणप्रेमी जनजागृतीचे कार्यक्रम घेतात. ओकापी संवर्धन प्रकल्पांच्या (Okapi Conservation Project) माध्यमातून काँगोतल्या स्थानिक समुदायांना बरोबर घेऊन या प्राण्याचं आणि त्याच्या अधिवासाचं रक्षण करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. निसर्गाच्या या अनमोल संपत्तीचं जतन करण्याचा संकल्प आपणही केला पाहिजे.