बनावट घुबड आणि शिकारी पक्ष्यांचे आवाज पवनचक्क्यांजवळ पक्ष्यांना रोखत नाहीत, कॅनडातील अभ्यास

पवन ऊर्जेमुळे हरित वीजनिर्मिती वेगाने वाढत आहे, पण त्याच वेळी या अवाढव्य पवनचक्क्या (Wind Turbines) पक्ष्यांसाठी मोठा धोका ठरत आहेत. उंचावर वेगाने फिरणाऱ्या टर्बाइनच्या पात्यांना धडकून दरवर्षी हजारो दुर्मिळ आणि स्थानिक पक्ष्यांचा मृत्यू होतो. यावर उपाय म्हणून अनेक पवन ऊर्जा कंपन्या आणि पर्यावरणप्रेमी पक्ष्यांना घाबरवून दूर ठेवणाऱ्या पारंपरिक पद्धती वापरतात. बनावट घुबडांचे पुतळे, पंख फडफडणारी मॉडेल्स आणि शिकारी प्राण्यांचे रेकॉर्ड केलेले आवाज वाजवणे, हे त्यातले काही उपाय आहेत. पण हे उपाय खरोखर चालतात का, हा प्रश्न कॅनडातील संशोधकांनी तपासला आणि त्यांच्या अभ्यासाने सगळ्यांचे डोळे उघडले आहेत. (Wildlife Research)

नोव्हा स्कॉशिया (Nova Scotia) येथे कॅथरीन डोर (Catherine Doucette), स्कॉट डिकी (Scott Dickey) आणि टोनी आर. वॉकर (Tony R. Walker) या प्रमुख संशोधकांनी पवन ऊर्जा प्रकल्पाजवळ हे उपाय प्रत्यक्ष जागेवर तपासले. त्यांचे संशोधन 'प्रोसीडिंग्स ऑफ द नोव्हा स्कॉशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स' (Proceedings of the Nova Scotian Institute of Science) या वैज्ञानिक पत्रिकेत प्रसिद्ध झाले आहे. त्यातून स्पष्ट झाले की बनावट घुबडाचे मॉडेल असो किंवा शिकारी प्राण्यांचे भीतीदायक आवाज, कशामुळेही पक्षी टर्बाइन असलेल्या भागापासून दूर गेले नाहीत.

हे क्षेत्रीय काम (Fieldwork) २२ ऑगस्ट ते १६ सप्टेंबर २०१६ या काळात झाले. ठिकाण होते कॅनडातील हॅलिफॅक्सच्या वायव्येस २० किलोमीटरवर असलेला, ५ टर्बाइनचा पवन ऊर्जा प्रकल्प. दृश्य (Visual) आणि श्राव्य (Acoustic) संकेतांनी पक्ष्यांचे वर्तन बदलता येते का आणि त्यांना पवनचक्क्यांच्या धोक्याच्या पट्ट्यापासून दूर ठेवता येते का, हे पाहणे हा अभ्यासाचा मुख्य उद्देश होता.

प्रयोगात दोन प्रकारची उपकरणे वापरली गेली. पहिल्यात 'बर्ड-एक्स प्रोवलर आउल' (Bird-X Prowler Owl) नावाचे खास बनावट घुबड होते. वाऱ्याच्या वेगाने पंख फडफडवणारे हे कृत्रिम घुबड टर्बाइनपासून फक्त ५० मीटरवर लावले होते, म्हणजे पक्ष्यांना तिथे मोठा भक्षक पक्षी असल्याचे वाटावे. दुसऱ्या उपकरणात ध्वनी प्लेबॅक सिस्टीम होती. त्यात 'रेड-टेल्ड हॉक' (Red-tailed Hawk) या हिंस्त्र पक्ष्याचा आवाज, तसेच 'ओव्हनबर्ड' (Ovenbird) आणि 'व्हाइट-थ्रोटेड स्पॅरो' (White-throated Sparrow) यांच्या धोक्याच्या इशाऱ्याच्या (Alarm Calls) आवाजांचे मिश्रण वाजवले गेले.

संशोधकांनी उपकरणे असताना आणि नसताना पक्ष्यांच्या हालचालींची तुलना केली. ही तुलना गरजेची होती, कारण अन्नाची उपलब्धता, हवामान किंवा मोसम अशा नैसर्गिक कारणांमुळेही पक्षी आपली जागा बदलू शकतात. त्यांनी चार परिस्थिती तपासल्या: फक्त घुबडाचे मॉडेल, घुबडाचे मॉडेल आणि धोक्याच्या आवाजांचा प्लेबॅक, फिरणारे टर्बाइन आणि स्थिर म्हणजे बंद असलेले टर्बाइन.

निकाल धक्कादायक होते. नियंत्रण क्षेत्राशी (Control Site) तुलना केली असता, बनावट घुबड आणि शिकारी पक्ष्यांचे आवाज, या दोन्हींचा पक्ष्यांच्या उपस्थितीवर किंवा उड्डाण मार्गावर कोणताही लक्षणीय परिणाम झाला नाही. पक्षी या उपकरणांकडे दुर्लक्ष करून नेहमीसारखेच टर्बाइनच्या परिसरात फिरत राहिले. म्हणजेच असे साधे आणि पारंपरिक उपाय पक्ष्यांना टर्बाइन असलेल्या भागात जाण्यापासून रोखत नाहीत.

बाजारातील व्यावसायिक पक्षी प्रतिबंधक उपाय (Bird Deterrents) अनेकदा मोठे दावे करतात, पण प्रत्यक्ष जागेवर त्यांची कार्यक्षमता शून्य असल्याचे या संशोधनाने दाखवले आहे. पक्षी या उपकरणांना घाबरतच नसतील, तर टर्बाइनशी होणाऱ्या धडका किंवा पक्ष्यांचे मृत्यू कमी होण्याचा प्रश्नच येत नाही. हा अभ्यास पवन ऊर्जा प्रकल्प चालवणाऱ्यांसाठी आणि वन्यजीव संरक्षण संस्थांसाठी डोळे उघडणारा ठरेल.

वेगळ्या पद्धतीने बनवलेले पुतळे किंवा आवाजांचे वेगळे संयोजन कदाचित वेगळा परिणाम दाखवतील, असे काही तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. तरीही सध्या उपलब्ध असलेले बहुतांश उपाय निरुपयोगी ठरत आहेत. त्यामुळे प्रकल्प चालकांनी फक्त कागदावरच्या उपायांवर अवलंबून न राहता पक्ष्यांच्या संरक्षणासाठी अधिक ठोस, वैज्ञानिक आणि प्रगत तंत्रज्ञान स्वीकारण्याची गरज आहे. रडारवर आधारित टर्बाइन शटडाउन सिस्टीम (Radar-based shut-down systems) किंवा एआय कॅमेरे (AI Camera Detection) यांसारख्या आधुनिक पर्यायांवर भर देणे आता काळाची गरज बनली आहे.