गरीब वृद्धेने दिलेल्या कोरड्या आवळ्यानंतर शंकराचार्यांनी रचले कनकधारा स्तोत्र, अशी कथा

आद्य शंकराचार्यांनी लहान वयातच संन्यास स्वीकारला होता, असे सांगितले जाते. भारतीय आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक इतिहासात त्यांचे स्थान अद्वितीय आहे. त्यांच्या जीवनातील अनेक प्रसंगांपैकी कनकधारा स्तोत्राच्या निर्मितीची आणि एका अतिशय गरीब स्त्रीच्या घरावर झालेल्या सोन्याच्या आवळ्यांच्या वर्षावाची कथा भक्तीची परमावधी दाखवणारी मानली जाते.

संन्यासाश्रमाच्या नियमांनुसार बाल शंकर गुरूंच्या घरी राहून वेदांचा अभ्यास करत आणि पोट भरण्यासाठी गावोगावी भिक्षा मागत. संन्याशासाठी भिक्षा मागणे हे फक्त पोट भरण्याचे साधन नसते. अहंकार नाहीसा करण्याचा आणि समाजात नम्रपणे राहण्याचा तो एक मार्ग मानला जातो.

असेच एकदा भिक्षा मागत फिरताना बालक शंकर एका झोपडीवजा घरात पोहोचले. तिथे एक वृद्ध आणि अतिशय गरीब स्त्री राहत होती. तिच्या घरात धान्याचा एक दाणाही नव्हता. दारात उभ्या असलेल्या तेजस्वी बालकाने "ओम भवती भिक्षाम देही" (माते, भिक्षा द्यावी) अशी हाक दिली, तेव्हा ती मनातून व्याकुळ झाली. साक्षात दैवी बालक दारात भिक्षेसाठी उभा आहे आणि त्याला द्यायला आपल्याकडे काहीच नाही, या विचाराने तिला फार दुःख झाले. ती घराच्या कोपऱ्याकोपऱ्यात काहीतरी शोधू लागली.

शोधताना तिला एका कोपऱ्यात जुना, सुकलेला एक आवळा सापडला. देण्यासारखी तेवढीच एक वस्तू तिच्याकडे उरली होती. कोणताही संकोच न बाळगता, आदराने आणि निस्वार्थ भावाने तिने तो कोरडा आवळा बाल शंकराचार्यांच्या भिक्षापात्रात ठेवला. तिच्या डोळ्यांत स्वतःच्या गरिबीचे दुःख होते, पण भिक्षुकाला रिकाम्या हाताने परत न पाठवल्याची कृतज्ञताही होती. तिची ही निस्वार्थ भक्ती आणि दयनीय अवस्था पाहून शंकराचार्यांचे हृदय द्रवले.

तिच्या दारिद्र्याने आणि निस्वार्थ दानाने प्रेरित होऊन त्यांनी त्याच क्षणी तिचे दारिद्र्य दूर करण्याचा निश्चय केला. तिथेच उभे राहून त्यांनी धन, ऐश्वर्य आणि समृद्धीची देवी माता लक्ष्मीची स्तुती सुरू केली. त्यांच्या मुखातून संस्कृत काव्याने नटलेले, भक्तीने भरलेले कनकधारा स्तोत्र स्फुरले. "कनक" म्हणजे सोने आणि "धारा" म्हणजे प्रवाह. माता लक्ष्मीच्या कृपेचा सोन्यासारखा वर्षाव व्हावा, अशी प्रार्थना त्यांनी या स्तोत्रातून केली.

शंकराचार्यांनी प्रार्थना केली, "हे माते! या स्त्रीने पूर्वजन्मात कोणतेही पुण्य केले नसेल, तरीही हिच्या या जन्मातील निस्वार्थ भावाकडे आणि गरिबीकडे पाहून हिच्यावर तुझी कृपादृष्टी कर."

या भावपूर्ण स्तुतीने माता लक्ष्मी अत्यंत प्रसन्न झाली आणि तिने आचार्यांच्या प्रार्थनेला मान दिला, अशी कथा आहे. काही क्षणांतच त्या वृद्धेच्या झोपडीत आकाशातून सोन्याच्या आवळ्यांचा (सुवर्ण आवळे) वर्षाव सुरू झाला. संपूर्ण झोपडी चकाकणाऱ्या सोन्याच्या आवळ्यांनी भरून गेली. वृद्धेचे दारिद्र्य क्षणात नाहीसे झाले आणि तिला वैभव प्राप्त झाले. हे तिच्या निस्वार्थ भावनेचे आणि शंकराचार्यांच्या अमोघ वाणीचे फळ होते, असे कथेत सांगितले आहे.

अध्यात्मिक क्षेत्रात कनकधारा स्तोत्र दारिद्र्य निवारणासाठी अतिशय प्रभावी मानले जाते. या स्तोत्राचे श्रवण किंवा पठण केल्याने घरात सुख आणि समृद्धी येते, अशी श्रद्धा आहे. एका अनोळखी वृद्धेचे दुःख पाहून स्वतः देवाकडे तिच्यासाठी प्रार्थना करणाऱ्या आद्य शंकराचार्यांची करुणा या प्रसंगातून दिसून येते.

धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई अशा विषयांवरील लेख केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.