रावणाच्या अहंकारामागे दडलेला महापंडित: वेद, आयुर्वेद आणि युद्धनीतीचे ज्ञान

रामायणाच्या कथेत रावणाचे नाव सहसा अहंकार, ताकदीचे प्रदर्शन आणि भगवान राम यांच्याशी झालेले युद्ध यासाठी घेतले जाते. पण तो अत्यंत विद्वान तपस्वी होता आणि अनेक ग्रंथांचा जाणकार होता, हे फार कमी लोकांना माहीत आहे. त्याच्याकडे नेमके कोणते ज्ञान होते, याकडे या कथांमधून पाहिले जाते.

रावणाला 'दशानन' म्हटले गेले आहे. धार्मिक व्याख्यांमध्ये त्याची दहा शिरे वेगवेगळ्या प्रकारचे ज्ञान आणि शक्ती यांचे प्रतीक मानली गेली आहेत. अनेक कथांमध्ये तो ज्ञानी असल्याचा उल्लेख येतो. तरीही त्याच्या विनाशाचे एकमेव कारण त्याचा अहंकार होता, असे सांगितले जाते.

रावण वेदांचा ज्ञाता मानला जातो. कथांनुसार त्याने वेद, वेदांग आणि वेगवेगळ्या शस्त्रांचा अभ्यास केला होता. तो संस्कृतचा विद्वान समजला जातो आणि धार्मिक अनुष्ठान तसेच मंत्रांचेही त्याला ज्ञान होते. रामायणातील ज्या प्रसंगांत तो देवता, ऋषी आणि राजे यांच्याशी गंभीर विषयांवर बोलतो, त्या प्रसंगांतून त्याची विद्वत्ता दिसून येते. त्यामुळेच त्याच्या काळातील अत्यंत सुशिक्षित राजांमध्ये त्याची गणना होते.

रावणाशी संबंधित कथांमध्ये ज्योतिषशास्त्राचा विशेष उल्लेख आहे. त्याला ग्रह आणि नक्षत्रांच्या गतीची माहिती होती, असे म्हटले जाते. त्याचा पुत्र मेघनाथ याच्या जन्माशी जोडलेल्या कथेतही ग्रहांच्या स्थितीचा प्रसंग येतो.

आयुर्वेद आणि वैद्यकशास्त्राची माहिती त्याला होती, अशी एक महत्त्वाची मान्यताही आहे. त्याच्या नावाशी जोडलेला 'अर्कप्रकाश' नावाचा ग्रंथ आयुर्वेदिक परंपरांमध्ये चर्चेत असतो. या ग्रंथात औषधे आणि वैद्यकशास्त्राशी संबंधित विषयांचा उल्लेख असल्याचे मानले जाते.

रावणाचा संबंध संगीत आणि वाद्यकलेशीही जोडला जातो. धार्मिक कथांमध्ये त्याला भगवान शिवाचा मोठा भक्त मानले गेले आहे. तो भगवान शंकरांचा भक्त असल्याने त्याने शंकराच्या स्तुतीत 'शिव तांडव स्तोत्र' रचले, असेही म्हटले जाते.

रावण केवळ पुस्तकी ज्ञान असलेला माणूस नव्हता. तो लंकेचा शक्तिशाली शासक होता आणि राज्यकारभार, कूटनीती तसेच युद्धनीती यांची त्याला माहिती होती. त्याने आपले राज्य संघटित केले आणि अनेक शक्तिशाली राजे व योद्धे यांच्याशी संबंध प्रस्थापित केले. रामायणातील त्याच्या निर्णयांवरून तो धोरणात्मक विचार करणारा होता, हेही दिसते. मात्र त्याची सर्वात मोठी कमजोरी त्याचा अहंकार होता.