अष्टमी-नवमीच्या होमात नारळ का अर्पण केला जातो, त्या परंपरेचा अर्थ

नवरात्रोत्सवात आदिशक्तीची उपासना केली जाते. नऊ दिवस देवीच्या वेगवेगळ्या रूपांची पूजा-अर्चा, मंत्रजप, उपवास, सप्तशतीचे पठण आणि इतर धार्मिक विधी केले जातात. महाअष्टमीला किंवा महानवमीला अनेक घरांमध्ये आणि मंदिरांमध्ये हवन किंवा होम केला जातो.

या होमात नारळ अर्पण करण्याची परंपरा विशेष महत्त्वाची मानली जाते. होमाच्या शेवटी दिल्या जाणाऱ्या अंतिम आहुतीला पूर्णाहुती म्हणतात. अनेक ठिकाणी या पूर्णाहुतीत नारळ, तूप आणि हवनसामग्री अर्पण केली जाते. देवीच्या होमात नारळच का, त्यामागे कोणता आध्यात्मिक अर्थ आहे आणि हा केवळ विधी आहे की त्यात प्रतीकात्मक संदेशही आहे, असे प्रश्न विचारले जातात. त्यांची उत्तरे भारतीय धार्मिक परंपरा, श्रद्धा आणि उपासनेच्या तत्त्वज्ञानात सापडतात, असे सांगितले जाते.

हिंदू धर्मात नारळाला अत्यंत पवित्र स्थान आहे. कोणत्याही शुभकार्याच्या सुरुवातीला, देवपूजेत, कलशस्थापनेत आणि यज्ञ-यागात नारळ वापरला जातो. त्याला 'श्रीफळ' असेही म्हणतात. नारळाच्या रचनेवरून मानवी जीवनाचा प्रतीकात्मक अर्थ सांगितला जातो. वरचे तंतुमय आवरण म्हणजे बाह्य व्यक्तिमत्त्व, कठीण करवंटी म्हणजे अहंकाराचे आवरण आणि आतील शुभ्र खोबरे म्हणजे अंतःकरणातील शुद्धता, अशी तुलना केली जाते. नारळ अग्नीत अर्पण करणे म्हणजे अहंकाराचे विसर्जन करून शुद्ध मनाने देवीला शरण जाण्याची भावना, असे मानले जाते.

शक्ती उपासनेच्या काही परंपरांमध्ये पूर्वीपासून पशुबळीची प्रथा आढळते. विशेषतः काही शक्तिपीठांमध्ये आणि प्रादेशिक परंपरांमध्ये अष्टमी किंवा नवमीला बळीविधी केला जात असे. मात्र सर्वच देवीमंदिरांमध्ये किंवा सर्वच शक्तिपूजा परंपरांमध्ये ही प्रथा नव्हती. कालांतराने अनेक ठिकाणी अहिंसक आणि सात्त्विक पूजापद्धतींना महत्त्व मिळाले. अशा परंपरांमध्ये नारळ अर्पण करणे हा बळीचा प्रतीकात्मक पर्याय मानला जातो.

नारळ फोडून किंवा देवीला अर्पण करून भक्त मनातील वाईट प्रवृत्तींचा त्याग करण्याचा संकल्प करतो. येथे बळीचा अर्थ अहंकार, क्रोध, मत्सर आणि आसक्ती यांसारख्या दोषांवर मात करणे असा लावला जातो. तरीही नारळ अर्पण करण्याची प्रथा सर्वत्र पशुबळीच्या जागीच सुरू झाली, असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. विविध परंपरांमध्ये नारळाला स्वतंत्र पवित्र आणि मंगल प्रतीक म्हणूनही महत्त्व आहे.

नवरात्रीत महाअष्टमी किंवा महानवमीला होम करण्याची परंपरा अनेक कुटुंबांमध्ये आहे. काही ठिकाणी दुर्गासप्तशतीचे पठण, मंत्रजप, चंडीहोम किंवा नवचंडी यज्ञ असे विधी होतात. हवनात अग्निदेवतेला मंत्रोच्चारासह तूप, समिधा आणि ठरलेली हवनसामग्री अर्पण केली जाते. शेवटची आहुती म्हणजे पूर्णाहुती ही यज्ञाच्या सांगतेचे आणि संकल्पपूर्तीचे प्रतीक असते. काही परंपरांमध्ये पूर्णाहुतीसाठी नारळ वापरला जातो आणि त्यासोबत तूप, कापूर किंवा इतर हवनसामग्री अर्पण केली जाऊ शकते.

पूर्णाहुती देताना भक्त देवीला प्रार्थना करतो की पूजेत काही त्रुटी राहिल्या असतील तर क्षमा करावी आणि या अनुष्ठानाचे पुण्य सर्वांच्या कल्याणासाठी लाभावे. म्हणजेच पूर्णाहुती ही केवळ होमाची शेवटची आहुती नसून संपूर्ण साधना देवीचरणी समर्पित करण्याची भावपूर्ण कृती आहे.

महाअष्टमीला दुर्गादेवीची विशेष पूजा, दुर्गाष्टमी व्रत, कन्यापूजन आणि काही परंपरांमध्ये चंडीहोम केला जातो. देवीच्या शक्तिरूपाची आराधना करून भक्त संकटांवर मात करण्याचे सामर्थ्य मिळावे, अशी प्रार्थना करतात. नवरात्रीच्या नवव्या दिवशी, महानवमीला, सिद्धिदात्री देवीची पूजा होते. अनेक परंपरांमध्ये या दिवशी हवन, पूर्णाहुती, कन्यापूजन आणि नवरात्रव्रताच्या सांगतेचे विधी केले जातात.

काही कुटुंबांत अष्टमीला होम केला जातो, तर काहींत नवमीला. ही निवड स्थानिक परंपरा, कुलाचार, उपासनेचा संकल्प आणि पंचांगानुसार केली जाते. दोन्ही दिवस देवीच्या कृपेची प्रार्थना करण्यासाठी महत्त्वाचे मानले जातात. होमाच्या शेवटी नारळ अर्पण करून भक्त आपल्या नवरात्र साधनेची सांगता करतो.

धार्मिक विधीत श्रद्धेबरोबरच योग्य पद्धतीचे पालन करणेही महत्त्वाचे आहे. नारळ अर्पण करण्यामागे केवळ एखादी इच्छा पूर्ण व्हावी एवढाच हेतू नसतो, तर मनातील दोष दूर करून सद्गुणांचा स्वीकार करण्याची भावनाही असते. धर्म, ज्योतिष, वास्तु अशा विषयांवरील मजकूर केवळ माहितीसाठी आहे आणि यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे.