घरात साप दिसल्यास काय करायचे आणि सर्पदंश झाल्यावर पहिले काय करावे, जाणून घ्या

पावसाळ्यात शेतात, घराजवळ, गोठ्यात किंवा बागेत साप दिसल्याच्या घटना आपल्याकडे बऱ्याच वेळा समोर येत आहेत. पावसाळा सोडला तरी उन्हाळ्यात गारव्यासाठी साप घरात किंवा थंड जागी येऊन बसल्याचेही दिसते. त्यामुळे हा विषय सुरक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.

सापांबद्दल आपल्याला अनेक गोष्टी माहीत नसतात. प्रत्येक साप विषारी नसतो आणि प्रत्येक सापाचा रंगही सारखा नसतो. काही सापांच्या अंगावर ठळक वर्तुळे असतात, काहींच्या अंगावर ठिपके असतात, तर काहींचा रंग हिरवट किंवा तपकिरी असतो. म्हणून फक्त रंग किंवा आकार बघून सापाची खात्रीशीर ओळख करणे धोक्याचे ठरू शकते.

भारतात गंभीर सर्पदंशासाठी नाग, मण्यार, घोणस आणि फुरसे हे चार साप प्रामुख्याने महत्त्वाचे मानले जातात. घोणसाचे शरीर जाड असते आणि त्याच्या पाठीवर गडद तपकिरी, गोलसर ठिपक्यांच्या तीन रांगा दिसतात. घोणस जास्त विषारी मानला जातो. त्याच्या दंशाने एकेक करत स्नायू काम करायचे बंद होतात आणि मृत्यू होतो, असे सांगितले आहे.

नागाच्या मानेमागे फणा असतो आणि काही नागांच्या फण्यावर चष्म्यासारखी खूण दिसते. मण्यार साधारणपणे काळसर असतो आणि त्याच्या अंगावर पांढरे आडवे पट्टे असू शकतात. फुरसे आकाराने तुलनेने लहान, तपकिरी रंगाचे असते आणि त्याच्या अंगावर लाटांसारख्या खुणा असतात. ही फक्त प्राथमिक वैशिष्ट्ये आहेत. सापाची ओळख तज्ज्ञांकडूनच करून घ्यावी आणि केवळ दिसण्यावरून कोणत्याही सापाला हात लावणे किंवा पकडणे अतिशय धोक्याचे ठरू शकते.

धामण हा महाराष्ट्रात आढळणारा बिनविषारी साप आहे. त्याचे शरीर लांब आणि निमुळते असते, आणि रंग तपकिरी, पिवळसर किंवा करड्या छटेचा दिसू शकतो. धामण आणि नाग यांच्यात कधीकधी साम्य जाणवते, म्हणून सापाची ओळख पटली नसेल तर जवळ जाणे टाळावे. अजगर मोठ्या आकाराचा, जाड शरीराचा असून त्याच्या अंगावर तपकिरी आणि फिकट रंगांची ठळक नक्षी असते. कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरात स्थानिक अधिवासानुसार वेगवेगळ्या प्रजाती आढळतात. आंबा घाटासारख्या सह्याद्रीच्या भागात मलबार पिट व्हायपरसारखे साप आढळू शकतात.

पावसात बिळांमध्ये पाणी शिरते, शिवाय प्रजननाचा काळ, अन्नाचा शोध आणि उंदीर किंवा बेडकांची उपलब्धता यांमुळे साप माणसांच्या वस्तीजवळ येतात. घरात साप दिसला तर लहान मुले आणि पाळीव प्राण्यांना दूर ठेवावे. सापाला मारू नये, काठीने हुसकावू नये आणि त्याला पकडण्याचा प्रयत्न करू नये. सुरक्षित अंतरावरून लक्ष ठेवावे आणि प्रशिक्षित सर्पमित्राची मदत घ्यावी.

सर्पदंश झाल्यास त्या व्यक्तीला शांत ठेवावे, हालचाल कमीत कमी होऊ द्यावी आणि चावलेला हात किंवा पाय स्थिर ठेवावा. रक्तदाब आणि हालचाल जितकी कमी राहील तितके विष कमी पसरेल, असे सांगितले आहे. अंगठी, घड्याळ किंवा घट्ट वस्तू काढून तातडीने रुग्णालयात न्यावे. विष तोंडाने शोषण्याचा प्रयत्न करू नये, जखम कापू नये, घट्ट दोरी बांधू नये आणि घरगुती उपाय करू नयेत. सापाचा फोटो सुरक्षित अंतरावरून काढता आला तरच काढावा, पण त्यासाठी वेळ घालवू नये.

सर्पदंशानंतर वेदना कमी असल्या किंवा लक्षणे लगेच दिसली नाहीत, तरी वैद्यकीय उपचार टाळू नयेत. योग्य वेळी रुग्णालयात पोहोचणे आणि डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली उपचार घेणे जीव वाचवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे, असे यात म्हटले आहे.