महाराष्ट्रात गर्भपाताचे प्रमाण जास्त, गर्भनिरोधकांसोबत समुपदेशनही गरजेचे

२६ सप्टेंबर हा दिवस जागतिक गर्भनिरोधक दिन म्हणून पाळला जातो आणि यानिमित्त गर्भनिरोधक साधनांबद्दल जनजागृती करणे आणि अनियोजित गर्भधारणा टाळण्यासाठी कुटुंब नियोजनाचे महत्त्व पुन्हा एकदा समोर आले आहे. फक्त गर्भनिरोधक साधने उपलब्ध असणे पुरेसे नाही, तर त्यांचा योग्य आणि सातत्यपूर्ण वापर, अचूक माहिती आणि याविषयी दाम्पत्यांमध्ये मोकळा संवाद असणेही तितकेच गरजेचे आहे.

केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाच्या आरोग्य व्यवस्थापन माहिती प्रणालीने दिलेल्या २०२४-२५ या वर्षाच्या आकडेवारीनुसार, महाराष्ट्रात या कालावधीत २ लाख ७ हजार १९ वैद्यकीय गर्भपात नोंदवले गेले आहेत. देशातील इतर राज्यांच्या तुलनेत ही संख्या सर्वाधिक असल्याचे या आकडेवारीतून दिसते. यावरून एक गोष्ट स्पष्ट होते, गर्भनिरोधकांचा वापर वाढवण्याइतकेच याबाबत समुपदेशन करणेही आवश्यक आहे.

मुंबई महानगरपालिकेच्या कुटुंब कल्याण विभागाने दिलेल्या माहितीनुसार, एप्रिल २०२४ ते मार्च २०२५ या एक वर्षाच्या काळात मुंबई शहरात २०,९५० गर्भपात झाल्याची नोंद आहे. यातील ७१६ प्रकरणे १९ वर्षांखालील मुलींची असल्याचे विभागाने सांगितले. मुंबईतील एकूण २०,६८५ प्रकरणांमध्ये गर्भपाताचे नेमके कारणही नोंदवले गेले होते. यापैकी १९,४९५ प्रकरणांमध्ये गर्भनिरोधकाचा अपुरा किंवा चुकीचा वापर, अथवा वापरलेली गर्भनिरोधक पद्धत अपयशी ठरणे हे कारण दिले गेले आहे.

मात्र यातून केवळ गर्भनिरोधक साधने अपयशी ठरली असा अर्थ काढता येणार नाही, असेही स्पष्ट करण्यात आले आहे. योग्य पद्धत निवडणे, ती नियमित आणि बरोबर वापरणे, त्यात सातत्य ठेवणे, संभाव्य दुष्परिणामांची आधीच माहिती घेणे आणि गरज पडल्यास वेळेवर वैद्यकीय समुपदेशन घेणे हे मुद्देही तितकेच महत्त्वाचे असल्याचे मुंबई पालिकेच्या कुटुंब कल्याण विभागाने नमूद केले आहे.

याबाबत वर्षा देशपांडे यांनी सांगितले की, गर्भपात हा महिलेचा आरोग्य हक्क आहे, मात्र त्याचबरोबर पुरुषांनीही जबाबदार लैंगिक वर्तन ठेवायला हवे. एका गर्भपाताचा महिलेच्या शरीरावर होणारा त्रास हा एका बाळंतपणाइतकाच असतो, असेही त्यांनी सांगितले. कुटुंब नियोजनाच्या शस्त्रक्रिया आजही बहुतांश वेळा महिलांनीच करून घ्याव्या लागतात, अशी वास्तविक परिस्थिती असल्याचे त्यांनी सांगितले. पुरुष कधी संवेदनशील होऊन नसबंदीसारख्या शस्त्रक्रिया आणि गर्भनिरोधक साधनांचा वापर यात पुढाकार घेतील, असा प्रश्न देशपांडे यांनी उपस्थित केला.

राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-५च्या २०२३-२४च्या आकडेवारीनुसार, महाराष्ट्रात १५ ते ४९ वर्षे वयोगटातील विवाहित महिलांमध्ये कोणतीही ना कोणती कुटुंब नियोजन पद्धत वापरण्याचे प्रमाण ६९.१ टक्के आहे, तर आधुनिक गर्भनिरोधक पद्धतींचा वापर करणाऱ्यांचे प्रमाण ५२.७ टक्के इतके आहे. कुटुंब नियोजनाची एकूण अपूर्ण गरज ८.५ टक्के इतकी नोंदवली गेली आहे. या पार्श्वभूमीवर जागतिक गर्भनिरोधक दिन हा याबाबतची जनजागृती अधिक व्यापक करण्याची संधी ठरू शकतो.