नरक चतुर्दशीला अभ्यंगस्नानात उटणे का लावतात, पौराणिक कथा आणि आयुर्वेदातील कारणे

दिवाळीत नरक चतुर्दशीच्या दिवशी पहाटे अभ्यंगस्नान करताना अंगाला उटणे लावण्याची प्राचीन परंपरा आहे. ही प्रथा शरीर आणि मन शुद्ध करण्याचे प्रतीक मानली जाते. तिच्यामागे धार्मिक, आध्यात्मिक आणि वैज्ञानिक म्हणजेच आयुर्वेदिक, अशी तीन प्रमुख कारणे सांगितली जातात.

उटणे बनवताना हळद, चंदन, नागरमोथा, कचोरा आणि वाळा यांसारखे नैसर्गिक घटक वापरले जातात. आयुर्वेदिक बाजू सांगताना कापराचाही उल्लेख या घटकांमध्ये केला जातो.

या परंपरेची सुरुवात पौराणिक काळात नरकासुराच्या वधाच्या कथेपासून झाली, असे मानले जाते. श्रीमद्भागवत पुराणानुसार प्राग्ज्योतिषपूरचा क्रूर राजा नरकासूर याने देवांना आणि माणसांना त्रास दिला होता. त्याने १६ हजार स्त्रियांना कैदेतही ठेवले होते. कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीला भगवान श्रीकृष्ण आणि सत्यभामा यांनी नरकासुराचा वध केला आणि जगाला त्याच्या त्रासातून मुक्त केले.

वधानंतर श्रीकृष्णाच्या अंगावर रक्ताचे डाग होते आणि युद्धामुळे थकवाही आला होता. तो दूर करण्यासाठी त्यांच्या शरीराला सुगंधी तेल आणि उटणे (उबटन) लावून मंगल स्नान घालण्यात आले. नरकासुराच्या त्रासातून सुटका झाल्याच्या आनंदात प्रजेने दिवे लावले. तो विजय आणि श्रीकृष्णाचे ते मंगल स्नान म्हणजेच अभ्यंगस्नान. असुरी प्रवृत्तींचा नाश आणि स्वतःमधील नकारात्मकता, म्हणजे अज्ञान आणि आळस, धुवून काढण्याचे प्रतीक म्हणून तेव्हापासून ही परंपरा सुरू झाली, असे सांगितले जाते.

आध्यात्मिक दृष्टीने पाहिले तर धर्मशास्त्रानुसार उटणे सात्त्विक आणि रजोगुणी वनौषधींपासून बनवले जाते. ते अंगाला लावल्याने माणसाच्या शरीराची ब्रह्मांडातून सात्त्विक लहरी आणि चैतन्यकण ग्रहण करण्याची क्षमता वाढते, अशी समजूत आहे. तेल आणि उटणे अंगाला घासून आंघोळ केल्यास शरीराभोवती असलेली त्रासदायक स्पंदने दूर होण्यास मदत होते, असेही मानले जाते.

आयुर्वेदिक कारण ऋतूशी जोडलेले आहे. दिवाळी शरद ऋतू संपून हेमंत ऋतू, म्हणजे थंडीचे दिवस, सुरू होताना येते. या बदलाचा शरीरावर मोठा परिणाम होतो. थंडीत हवा कोरडी होते आणि त्यामुळे त्वचा रुक्ष आणि निस्तेज दिसू लागते. उटण्यातील हळद, चंदन, नागरमोथा, कचोरा, वाळा आणि कापूर यांसारख्या वनस्पती त्वचेची आर्द्रता आणि स्निग्धता टिकवून ठेवतात.

उटणे लावण्याआधी अंगाला कोमट तिळाचे तेल लावले जाते, ज्याला अभ्यंग म्हणतात. त्यानंतर उटणे लावून हलक्या हाताने मसाज केल्यास शरीरातील रक्ताभिसरण सुधारते. त्यामुळे थकवा जातो आणि नवी ऊर्जा मिळते.

उटणे हे प्राचीन काळापासून वापरले जाणारे नैसर्गिक सौंदर्यप्रसाधन आहे. ते त्वचेवरील मृत पेशी आणि साचलेली धूळ काढून त्वचा स्वच्छ आणि चमकदार करते. म्हणजेच उटणे लावणे ही केवळ दिवाळीची हौस नाही. ऋतू बदलाच्या काळात आरोग्य राखण्यासाठी आणि मनातील नकारात्मकता दूर करण्यासाठी पूर्वजांनी सुरू केलेली ती एक शास्त्रोक्त जीवनशैली आहे, असे सांगितले जाते.