हनुमानाच्या जन्माच्या दोन तिथी: चैत्र पौर्णिमा आणि दिवाळीतली नरक चतुर्दशी

हिंदू धर्मात भगवान हनुमान हे संकटमोचक मानले जातात. शक्ती, भक्ती आणि निस्सीम सेवेचे प्रतीक म्हणूनही त्यांच्याकडे पाहिले जाते. दिवाळीत माता लक्ष्मी आणि भगवान गणेशाची पूजा होते, पण त्याच सणात हनुमानाच्या पूजेलाही खास महत्त्व आहे. कार्तिक कृष्ण पक्षातली चतुर्दशी म्हणजेच नरक चतुर्दशी, या दिवशी हनुमानाचा जन्मोत्सव साजरा केला जातो.

हनुमानाच्या जन्माबद्दल हिंदू धर्मग्रंथांत दोन वेगवेगळ्या तिथींचा उल्लेख सापडतो. शास्त्र आणि पुराणांनुसार दोन मुख्य तिथी मानल्या जातात. या दोन्ही तिथींमागची कारणे प्रांतानुसार वेगवेगळी आहेत. म्हणूनच हनुमान जयंती वर्षातून दोनदा साजरी करण्यामागे वेगवेगळ्या धार्मिक मान्यता आहेत.

पहिली तिथी आहे चैत्र पौर्णिमा. या दिवशी हनुमानाचा जन्म झाला, असे मानून महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि संपूर्ण दक्षिण भारतात मोठ्या उत्साहात 'हनुमान जयंती' साजरी होते. असे मानले जाते की, या दिवशी भगवान शिवाचे अकरावे रुद्र अवतार म्हणून माता अंजनीच्या पोटी हनुमानाचा प्रत्यक्ष जन्म झाला. सूर्योदयाच्या वेळी हनुमान प्रकट झाले, म्हणून सकाळच्या पवित्र वातावरणात हा जन्मोत्सव साजरा करतात.

दुसरी तिथी आहे कार्तिक कृष्ण चतुर्दशी, म्हणजे नरक चतुर्दशी. उत्तर भारतात आणि काही विशेष धार्मिक परंपरांमध्ये या दिवशी हनुमानाचा जन्मोत्सव किंवा 'विजय उत्सव' साजरा केला जातो. हा दिवस दिवाळीच्या ऐन धामधुमीत, लक्ष्मीपूजनाच्या आदल्या दिवशी येतो. त्यामुळे दोन वेगवेगळे मतप्रवाह तयार झाले आहेत. काही ग्रंथांनुसार माता अंजनीने कठोर तपश्चर्या केली आणि त्यानंतर कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीला मध्यरात्री किंवा संध्याकाळच्या वेळी हनुमानाला जन्म दिला. दुसऱ्या एका कथेनुसार, याच दिवशी माता सीता हनुमानाच्या भक्तीवर प्रसन्न झाल्या. त्यांनी हनुमानाला अमरत्वाचे वरदान दिले आणि त्यांना सिंदूर लावला. म्हणून या दिवसाला हनुमानाचा 'दुसरा जन्म' किंवा 'वरदान दिवस' म्हटले जाते.

दिवाळीत हनुमानाची पूजा करण्यामागे रामायणातल्या कथाही सांगितल्या जातात. भगवान श्रीरामांनी लंकापती रावणाचा वध केला आणि चौदा वर्षांचा वनवास संपवला. माता सीता आणि लक्ष्मण यांच्यासह ते अयोध्येला परतणार होते. त्याआधी त्यांनी हनुमानाला संदेश घेऊन अयोध्येत पाठवले होते. प्रभू राम येत आहेत, ही आनंदाची बातमी हनुमानजींनीच भरताला दिली.

प्रभू राम ज्या दिवशी अयोध्येत परतले, तो कार्तिक अमावस्येचा म्हणजे दिवाळीचा दिवस होता. त्या दिवशी सगळी अयोध्या दिव्यांच्या ओळींनी उजळून निघाली होती. प्रभूंचे लाडके आणि प्राणप्रिय भक्त हनुमान यांचेही अयोध्येच्या लोकांनी थाटामाटात स्वागत केले. म्हणूनच दिवाळीच्या सणात हनुमानाचे स्मरण करणे अत्यंत आवश्यक मानले जाते.

कार्तिक चतुर्दशीच्या दिवशी हनुमानजी माता सीतेला शोधत लंकेतील अशोक वाटिकेत पोहोचले, अशी कथा आहे. तिथे त्यांनी प्रभू रामांची अंगठी माता सीतेला दिली. रामांचा संदेश ऐकून माता सीता भावूक झाल्या आणि प्रसन्न झाल्या. त्यांनी हनुमानजींना 'अष्ट सिद्धी आणि नव निधी'चे दाते होण्याचे आणि चिरंजीवी राहण्याचे वरदान दिले. हा दिवस कार्तिक चतुर्दशीचा होता. म्हणून या दिवशी हनुमानाची पूजा केली, तर अकाली मृत्यूची भीती राहत नाही, अशी श्रद्धा आहे.

दिवाळीच्या पाच दिवसांतला दुसरा दिवस म्हणजे नरक चतुर्दशी. या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध केला होता. हनुमान स्वतः संकटमोचक आहेत. त्यामुळे या दिवशी त्यांची पूजा केल्याने घरातली इडापिडा टळते आणि नकारात्मक ऊर्जा नष्ट होते, असे मानले जाते. कार्तिक चतुर्दशीला हनुमान चालीसा किंवा सुंदरकांडाचे पठण केल्यास शनीची साडेसाती किंवा इतर ग्रहांचे अशुभ प्रभाव दूर होतात, अशीही श्रद्धा आहे. या दिवशी हनुमानाला तेल आणि सिंदूर वाहण्याची प्रथा आहे. त्यामुळे सुख, समृद्धी आणि आरोग्य मिळते, असे सांगितले जाते.

थोडक्यात, चैत्र पौर्णिमा ही हनुमानाची प्रकट तिथी म्हणजे जन्म तिथी मानली जाते. कार्तिक चतुर्दशी हा त्यांचे शौर्य, त्यांची भक्ती आणि माता सीतेकडून मिळालेल्या अमरत्वाच्या वरदानाचा उत्सव आहे. तिथी कोणतीही असो, हनुमानाची भक्ती माणसाला संकटांशी लढण्याची ताकद देते आणि जीवनात प्रकाशाकडे जाण्याची प्रेरणा देते. दिवाळीच्या दिव्यांच्या प्रकाशात हनुमानाची भक्ती जीवनातला अंधार दूर करायला मदत करते.