नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन: दिवाळीतल्या या दोन दिवसांत नेमका फरक काय?

दिवाळीच्या प्रत्येक दिवसाला वेगळे धार्मिक महत्त्व आहे. त्यातही नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन हे दोन दिवस विशेष महत्त्वाचे मानले जातात. नरक चतुर्दशीला पहाटे अभ्यंगस्नान केले जाते, तर लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी संध्याकाळी देवी लक्ष्मीची पूजा केली जाते. दोन्ही दिवस दिवाळीतलेच असले, तरी त्यांचा धार्मिक उद्देश आणि पौराणिक संदर्भ वेगवेगळे आहेत.

अश्विन महिन्यातील कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला नरक चतुर्दशी म्हणतात. या दिवसाला छोटी दिवाळी असेही म्हटले जाते. पौराणिक कथेनुसार भगवान श्रीकृष्णांनी नरकासुर नावाच्या राक्षसाचा वध केला आणि त्याच्या बंदिवासात असलेल्या अनेक स्त्रियांची सुटका केली. नरकासुराच्या अत्याचारातून मुक्तता झाल्याचा आनंद म्हणून हा दिवस साजरा केला जातो.

महाराष्ट्रात नरक चतुर्दशीच्या दिवशी पहाटे अभ्यंगस्नान करण्याची विशेष परंपरा आहे. सूर्योदयापूर्वी उठून सुगंधित तेल आणि उटणे लावून स्नान केले जाते. त्यानंतर नवीन कपडे घातले जातात आणि त्या दिवसाची सुरुवात केली जाते.

लक्ष्मीपूजन हा दिवाळीतील सर्वांत महत्त्वाच्या दिवसांपैकी एक आहे. कार्तिक महिन्यातील अमावस्येला अनेक कुटुंबांमध्ये माता लक्ष्मी, भगवान गणेश आणि कुबेर यांची पूजा केली जाते. घरात सुख, समृद्धी, धनधान्य आणि आनंद नांदावा, अशी प्रार्थना या दिवशी केली जाते. व्यापारी वर्गात नवीन हिशोबाची पूजा करण्याची परंपरा आहे.

या दिवशी घराची स्वच्छता करून रांगोळी काढली जाते आणि दिवे लावले जातात. संध्याकाळी शुभ मुहूर्तावर लक्ष्मीपूजन केले जाते. लक्ष्मीचे स्वागत करण्यासाठी घरातील परिसर दिव्यांनी उजळवण्याची प्रथा आहे.

आता दोन्ही दिवसांतला फरक पाहू. नरक चतुर्दशीचा संबंध प्रामुख्याने भगवान श्रीकृष्णांनी नरकासुरावर मिळवलेल्या विजयाशी आणि अभ्यंगस्नानाच्या परंपरेशी जोडलेला आहे. लक्ष्मीपूजनाचा मुख्य उद्देश मात्र माता लक्ष्मीची पूजा करून घरात सुख आणि समृद्धी नांदावी, अशी प्रार्थना करणे हा आहे.

वेळेच्या बाबतीतही फरक आहे. नरक चतुर्दशीला पहाटेच्या अभ्यंगस्नानाला महत्त्व दिले जाते, तर लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी संध्याकाळची पूजा आणि दीपप्रज्वलन महत्त्वाचे मानले जाते. हे दोन्ही दिवस दिवाळीचा आनंद वाढवतात आणि जीवनात प्रकाश, सकारात्मकता आणि आनंद नांदो, असा संदेश देतात.