दिवाळीआधीच नागपूरची हवा बिघडली, काही भागांत AQI 200 च्या पुढे

उपराजधानी नागपुरात दिवाळीच्या सणाआधीच हवेतील प्रदूषण झपाट्याने वाढू लागले आहे. हवेत मिसळणारी धूळ आणि सूक्ष्म कण आता लोकांच्या आरोग्यासाठी चिंतेचा विषय ठरत आहेत. फटाक्यांची आतषबाजी सुरू होण्याआधीच शहरातील काही प्रमुख भागांत एअर क्वालिटी इंडेक्स (AQI) 200 च्या पुढे गेला आहे. महाल, अंबाझरी, जीपीओ आणि रामनगर या भागांत हवेची गुणवत्ता घसरल्याने नागरिकांची चिंता वाढली आहे. दिवाळीत मोठ्या प्रमाणात फटाके उडवले गेल्यावर प्रदूषण आणखी वाढण्याची भीती व्यक्त होत आहे.

बुधवारपर्यंत शहरातील हवा तुलनेने बरी होती आणि AQI 100 च्या आतच नोंदला जात होता. गुरुवारी मात्र अचानक प्रदूषण वाढले आणि AQI 207 वर पोहोचला. शुक्रवारीही फारशी सुधारणा झाली नाही आणि AQI 198 नोंदला गेला. म्हणजे काही दिवसांतच हवेची गुणवत्ता लक्षणीय घसरली आहे. दिवाळीच्या आतषबाजीचा परिणाम अजून पूर्णपणे दिसायचा आहे, तरीही ही स्थिती आहे.

पर्यावरणाच्या दृष्टीने नागपूर हे हिरवेगार आणि मोकळ्या वातावरणाचे शहर मानले जाते. तरीही वाढती वाहनसंख्या, बांधकामांमधून उडणारी धूळ, रस्त्यांवर साचलेली माती आणि इतर प्रदूषण करणाऱ्या गोष्टींमुळे हवेची गुणवत्ता बिघडत आहे. त्यात सणाच्या काळात फटाक्यांचा धूर भर घालू शकतो.

दिवाळीत शहरात ठिकठिकाणी मोठ्या प्रमाणात फटाके फोडले जातात. त्यांचा धूर, विषारी वायू आणि अतिसूक्ष्म कण हवेत पसरतात. त्यामुळे काही काळ हवेतील प्रदूषकांचे प्रमाण वेगाने वाढू शकते. अनेकदा आतषबाजीनंतर आकाशात धुराचा जाड थर दिसू लागतो. तज्ज्ञांच्या म्हणण्यानुसार, या काळात वाऱ्याचा वेग कमी राहिला आणि प्रदूषकांना पसरायला पुरेशी जागा मिळाली नाही, तर धूर आणि बारीक कण बराच वेळ हवेतच राहू शकतात. अशा वेळी आधीच प्रदूषित असलेल्या भागांतील लोकांना श्वास घेताना त्रास होऊ शकतो. दाट लोकवस्तीचे भाग आणि वाहतूक जास्त असलेल्या ठिकाणी याचा परिणाम अधिक जाणवण्याची शक्यता आहे.

हवेतील PM 10 आणि PM 2.5 हे सूक्ष्म कण आरोग्यासाठी अतिशय हानिकारक मानले जातात. PM 10 चे कण तुलनेने मोठे असतात, तर PM 2.5 चे कण खूपच लहान असल्याने श्वासावाटे फुफ्फुसांत खोलवर जाऊ शकतात. या कणांच्या सतत संपर्कात राहिल्यास खोकला, श्वास घेण्यास त्रास, घसा खवखवणे आणि डोळ्यांची जळजळ असे त्रास होऊ शकतात. दमा किंवा श्वसनाचे इतर आजार असलेल्यांचा त्रास वाढू शकतो. हृदयरुग्णांसाठीही प्रदूषित हवा हानिकारक ठरू शकते. लहान मुलांची फुफ्फुसे वाढीच्या अवस्थेत असतात आणि वृद्धांना आधीपासून असलेल्या आजारांमुळे प्रदूषणाचा धोका जास्त असतो.

केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) मानकांनुसार हवा गुणवत्ता निर्देशांक सहा श्रेणींत विभागलेला आहे. 0 ते 50 म्हणजे चांगली, 51 ते 100 समाधानकारक, 101 ते 200 मध्यम, 201 ते 300 खराब, 301 ते 400 अतिशय खराब आणि 401 ते 500 गंभीर. या मानकांनुसार नागपुरात गुरुवारी नोंदला गेलेला 207 हा AQI खराब श्रेणीत येतो. शुक्रवारचा 198 मध्यम श्रेणीत आहे, पण खराब श्रेणीच्या सीमेच्या अगदी जवळ आहे.

शहरातील प्रदूषण वाढण्यामागे फक्त फटाके जबाबदार नाहीत. रस्त्यांवरील वाहनांचा धूर, बांधकामांदरम्यान उडणारी धूळ, रस्त्यांवर साचलेली माती आणि उघड्यावर कचरा जाळणे यामुळेही हवा दूषित होत आहे. अनेक ठिकाणी बांधकामाच्या वेळी धूळ रोखण्यासाठी पुरेसे उपाय केले जात नाहीत, तर काही भागांत कचरा जाळण्याचे प्रकार होतच असतात.

पर्यावरण कार्यकर्ते अमित देशमुख यांच्या म्हणण्यानुसार, वाहनांचा धूर, धूळ आणि कचरा जाळणे यामुळे वायुगुणवत्तेवर परिणाम होत आहे. यावर मात करण्यासाठी नागरिकांमध्ये पर्यावरण रक्षणाबद्दल जागृती वाढवणे गरजेचे आहे. जास्तीत जास्त झाडे लावावीत, उघड्यावर कचरा जाळू नये आणि खासगी वाहनांचा विनाकारण वापर कमी करावा, यावर त्यांनी भर दिला. पर्यावरणाचे रक्षण ही फक्त प्रशासनाची जबाबदारी नाही, त्यात प्रत्येक नागरिकाचा सहभाग हवा, असे ते म्हणाले. नागपूरची हवा स्वच्छ ठेवण्यासाठी छोटे प्रयत्नही महत्त्वाचे ठरू शकतात, असेही देशमुख यांचे म्हणणे आहे.

वाढत्या प्रदूषणामुळे नागरिकांनी आरोग्याची काळजी घ्यावी, असे आवाहन करण्यात येत आहे. श्वसनाचे आणि हृदयाचे आजार असलेल्यांनी प्रदूषित वातावरणात जास्त वेळ राहणे टाळावे. प्रदूषण जास्त असताना विनाकारण घराबाहेर पडू नये. मुले आणि वृद्धांना धूर आणि धुळीपासून दूर ठेवावे. दमा आणि श्वसनाच्या रुग्णांनी औषधे नियमित घ्यावीत आणि डॉक्टरांचा सल्ला पाळावा. बाहेर व्यायामाला किंवा मॉर्निंग वॉकला जाण्याआधी AQI तपासावा. फटाके फोडले जाणाऱ्या जागा आणि धुराने भरलेल्या भागांपासून दूर राहावे. गरज पडल्यास व्यवस्थित बसणारा N95 मास्क वापरावा. श्वास घेण्यास त्रास, छातीत जडपणा किंवा सतत खोकला असल्यास वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.

दिवाळी हा आनंदाचा, प्रकाशाचा आणि उत्साहाचा सण आहे. पण सणाच्या आनंदात पर्यावरण आणि आरोग्याकडे दुर्लक्ष होता कामा नये. लोकांनी फटाके मर्यादित वापरले, आवाजाचे आणि हवेचे प्रदूषण टाळले आणि पर्यावरणपूरक पद्धतीने सण साजरा केला, तर प्रदूषणाचा धोका बराच कमी करता येईल. दिवाळीचा प्रकाश कुणाच्याही श्वासाला त्रास देणारा ठरू नये, यासाठी यंदा उपराजधानीतील नागरिकांनी हरित आणि प्रदूषणमुक्त दिवाळीचा संकल्प करायला हवा.