नागपुरात पाणीटंचाई वाढली, पूल बंद होणार का? चालक म्हणतात, आधी आपल्या सवयी बदला

नागपुरात पाण्याचा तुटवडा दिवसेंदिवस जास्तच जाणवू लागला आहे. जमिनीतली पाण्याची पातळी बरीच खाली गेलीय, बोअरवेलच्या वापरावर बंधने आली आहेत आणि काही बोअरवेल बंदही पडले आहेत. आता प्रशासन शहरातल्या स्विमिंग पूलकडे वळणार, अशी चर्चा सुरू झाली आहे. पूल बंद करावे लागतील का, या विचाराने ते चालवणाऱ्या लोकांच्या मनात धाकधूक आहे.

जिल्हाधिकारी, नागपूर महानगरपालिका (NMC) किंवा नागपूर सुधार प्रन्यास (NIT) यांनी काहीही आदेश दिला, तरी तो आम्ही पाळू, असे पूल चालक सांगतात. पण पाणी वाया घालवण्याचा सगळा दोष फक्त पूलवर टाकू नका, एवढीच त्यांची मागणी आहे. अजून बंदीचा कुठलाही आदेश आलेला नाही आणि प्रशासन खरंच निर्बंध घालणार की नाही, हेही स्पष्ट नाही. म्हणून सध्या सगळे अधिकृत सूचनांची वाट बघत बसले आहेत.

शहरातल्या पूलचे ढोबळमानाने दोन प्रकार पडतात. काही पूलकडे स्वतःची विहीर किंवा बोअरवेल आहे, तर काही अंबाझरीसारख्या स्रोतातून पाणी घेतात, जे पिण्यासाठी वापरले जात नाही. बाकीचे पूल थेट महापालिकेच्या नळाच्या पाण्यावर भरतात. पाणी वाचवण्यासाठी काय करायचे हे ठरवताना नेमका हाच फरक महत्त्वाचा ठरू शकतो, असे बोलले जाते.

NIT च्या एका पूलचे संचालन मिडलँड स्पोर्ट्स अँड वेलनेस ही संस्था करते. तिचे व्यवस्थापकीय संचालक प्रशांत उगेमुगे यांनी आपल्या पूलची परिस्थिती सांगितली. ते म्हणाले, "आमच्या पूल आणि शॉवरचे पाणी थेट अंबाझरीतून येते. त्याचा तुमच्या घरच्या पिण्याच्या पाण्याशी काहीही संबंध नाही. अंबाझरीचे पाणी नागपुरात कोणी पीतच नाही."

पूल वारंवार रिकामा करून नवे पाणी भरतात, असा बऱ्याच लोकांचा समज आहे. उगेमुगे यांनी तो खोडून काढला. त्यांच्या सांगण्यानुसार, "एकदा पूल भरला की तेच पाणी महिनोन्महिने फिल्टर होऊन चालते. फक्त पोहताना उडणारे किंवा शॉवरमध्ये वाहून जाणारे पाणीच वाया जाते."

खरा प्रश्न घराघरातल्या सवयींचा आहे, असे उगेमुगे यांचे ठाम मत आहे. ते म्हणाले, "खरे संकट पूल नाहीत, आपल्या सवयी आहेत." शॉवरखाली 20 मिनिटे उभे राहणे आणि दाढी करताना नळ सुरू ठेवणे, ही त्यांनी दिलेली उदाहरणे. त्यांनी हिशेबही मांडला: "बादलीने आंघोळ केली आणि नळ बंद ठेवला, तर एक घरच रोज 100 लिटर पाणी वाचवेल."

प्रक्रिया केलेले सांडपाणी वापरण्याचा मुद्दाही त्यांनी पुढे आणला. आयटी पार्कमधल्या काही ठिकाणी गाडी धुणे आणि बागकाम यासाठी हे पाणी आधीच वापरले जाते. मग मोठ्या निवासी आणि व्यावसायिक इमारतींना हे का जमू नये, असा त्यांचा सवाल आहे.

पूलची बाजू क्रीडा विभागाचे माजी उपसंचालक आणि आंतरराष्ट्रीय जलतरण प्रशिक्षक डॉ. जयप्रकाश दुबले यांनीही जोरकसपणे मांडली. मानेवाडा-बेसा रोडवरच्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ स्विमिंगचे ते प्रमुख आहेत. त्यांच्या मते तंत्रज्ञान बदलल्यामुळे पाण्याची नासाडी खूपच कमी झाली आहे. ते म्हणाले, "पूर्वी पूल दर 15 दिवसांनी रिकामे करावे लागत. आता तंत्रज्ञान बदलले आहे. आधुनिक पूल क्लोज्ड-लूप सिस्टम आहेत. पाणी फिल्टर होते, रीसायकल होते आणि पुन्हा वापरले जाते."

दुबले यांनी एक साधे गणितही समोर ठेवले: "विचार करा, 200 लोक घरी आंघोळ करायला लागले तर 200 वेळा पाणी नालीत जाईल. तेच 200 लोक पूलमध्ये आले, तर तेच पाणी फिल्टर होऊन पुन्हा कामी येईल." पुढे ते म्हणाले, "पूलमध्येही बादली आणि समजूतदारपणे शॉवर वापरला, तर पूल घरापेक्षा जास्त पाणी वाचवतो." म्हणजे पूल नीट चालवला, तर तो घरच्या आंघोळीपेक्षाही काटकसरीने पाणी वापरू शकतो, असे त्यांना सांगायचे आहे.

या सगळ्या चर्चेतून एक गोष्ट समोर आली आहे. पाणी कुठून येते, ते कसे वापरले जाते आणि त्याचा पुन्हा वापर कसा होतो, हे तपासायची वेळ आलीय. पिण्याव्यतिरिक्त स्रोतातून पाणी घेणारे आणि आधुनिक रीसायकलिंग यंत्रणा असलेले पूल, तसेच महापालिकेच्या पिण्याच्या पाण्याच्या जाळ्यातून थेट पाणी घेणारे पूल, यांना एकाच मापात तोलू नये, असे चालकांचे म्हणणे आहे. घरांपासून व्यावसायिक जागांपर्यंत प्रत्येकाने पाणी जबाबदारीने वापरणे, हे मोठे आव्हान कायम आहे. सरसकट बंदी घालण्यापेक्षा नेमकी बचत आणि पुनर्वापर यांच्या जोरावर नागपूर या टंचाईवर मात करू शकेल का, हा खरा प्रश्न आहे. सध्या तरी पूल बंद करण्यापेक्षा नळ बंद ठेवण्याची सवय लावण्याची जास्त गरज आहे, असाच या चर्चेचा सूर आहे.