नागपुरातील पाणीटंचाई: जलतरण तलाव बंद होण्याची शक्यता, चालकांचा विरोध

नागपुरातील पाणीटंचाई वाढत चालली आहे. भूजल पातळी खाली गेली आहे आणि बोअरवेलच्या वापरावर निर्बंध आले आहेत. अशा वेळी प्रशासनाचे लक्ष आता शहरातील जलतरण तलावांकडे वळले आहे. पाणी वाचवण्याचा दबाव वाढत असल्याने तलाव बंद करावे लागतील का, अशी चिंता तलाव चालकांना वाटते आहे.

जिल्हाधिकारी, नागपूर महानगरपालिका (NMC) किंवा नागपूर सुधार प्रन्यास (NIT) यांनी कोणताही आदेश दिला तर तो पाळू, असे चालक सांगतात. मात्र पाण्याच्या नासाडीला जलतरण तलावांना मुख्य जबाबदार धरू नये, असे त्यांचे म्हणणे आहे.

नागपुरातील तलावांचे साधारण दोन प्रकार आहेत. काही तलावांना स्वतःची विहीर किंवा बोअरवेलमधून अथवा अंबाझरीसारख्या स्रोतांमधून पाणी मिळते. बाकीचे तलाव थेट महापालिकेच्या पाणीपुरवठ्यावर अवलंबून आहेत. पाण्याचा वापर नियंत्रित करण्यासाठी प्रशासन उपाय योजत असताना हा फरक महत्त्वाचा ठरू शकतो.

NIT च्या एका जलतरण तलावाचे संचालन करणाऱ्या मिडलँड स्पोर्ट्स अँड वेलनेसचे व्यवस्थापकीय संचालक प्रशांत उगेमुगे यांनी सांगितले की, त्यांच्या तलावासाठी आणि शॉवरसाठी अंबाझरीचे पाणी वापरले जाते. "आमच्या तलावाचे आणि शॉवरचे पाणी थेट अंबाझरीतून येते. घरोघरी पुरवल्या जाणाऱ्या पिण्याच्या पाण्याशी त्याचा काहीही संबंध नाही. नागपुरात अंबाझरीचे पाणी कोणी पिण्यासाठी वापरत नाही," असे ते म्हणाले.

तलावातील पाणी वारंवार रिकामे करून पुन्हा भरले जाते आणि त्यामुळे खूप पाणी वाया जाते, या समजालाही उगेमुगे यांनी आक्षेप घेतला. "एकदा तलाव भरला की गाळणी करून तेच पाणी महिनोन्महिने वापरले जाते. पोहताना बाहेर उडणारे पाणी आणि शॉवरमध्ये वापरले जाणारे पाणी एवढेच खर्च होते," असे त्यांनी स्पष्ट केले. अजून बंदीचा कोणताही आदेश मिळालेला नाही, असे सांगून अधिकृत आदेश आला तर तो पाळला जाईल, असेही ते म्हणाले.

शहर आटत चाललेले पाणी वाचवू पाहत असताना घरगुती सवयींकडेही अधिक बारकाईने पाहायला हवे, असे उगेमुगे यांचे मत आहे. जास्त वेळ अंघोळ करणे, दाढी करताना नळ चालू ठेवणे अशा रोजच्या सवयींमुळे अनावश्यक पाणी खर्च होते, असे त्यांनी निदर्शनास आणले. बादलीने अंघोळ करणे आणि वापरात नसताना नळ बंद ठेवणे, यामुळे घरांमध्ये बरेच पाणी वाचू शकते, असे ते म्हणाले.

प्रक्रिया केलेले सांडपाणी गाडी धुणे आणि बागकाम अशा पिण्याव्यतिरिक्त कामांसाठी अधिक व्यापकपणे वापरले जावे, असेही त्यांनी सुचवले. आयटी पार्कमधील काही ठिकाणी ही सोय आधीच या कामांसाठी वापरली जाते. मग मोठ्या निवासी आणि व्यावसायिक इमारतींमध्ये तसेच का करता येत नाही, असा प्रश्न त्यांनी विचारला.

क्रीडा विभागाचे माजी उपसंचालक आणि आंतरराष्ट्रीय जलतरण प्रशिक्षक डॉ. जयप्रकाश दुबळे हे मानेवाडा-बेसा रोडवरील नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ स्विमिंगचे प्रमुख आहेत. तलावांच्या तंत्रज्ञानात झालेल्या प्रगतीमुळे पाण्याची नासाडी बरीच कमी झाली आहे, असे त्यांनी सांगितले. "पूर्वी दर १५ दिवसांनी तलाव रिकामा करावा लागायचा. आता तंत्रज्ञान बदलले आहे. आधुनिक तलाव बंद चक्र पद्धतीवर चालतात, त्यात पाणी गाळले जाते, पुन्हा प्रक्रिया होते आणि पुन्हा वापरले जाते," असे दुबळे म्हणाले.

योग्य पद्धतीने चालवला तर जलतरण तलाव घरच्या अंघोळीपेक्षा पाण्याचा अधिक काटकसरीने वापर करू शकतो, असे त्यांचे म्हणणे आहे. "घरी २०० जण अंघोळ करतील तर २०० वेगवेगळ्या अंघोळींचे पाणी नाल्यात जाते. तेच २०० जण तलावात गेले तर पाणी गाळून पुन्हा वापरता येते. शॉवर जबाबदारीने वापरले आणि यंत्रणा कार्यक्षम असली तर तलावात वैयक्तिक अंघोळीपेक्षा जास्त पाणी वाचू शकते," असे ते म्हणाले.

नागपुरातील पाणीटंचाई गडद होत असताना या चर्चेतून पाणी कुठून येते, कसे वापरले जाते आणि त्याचा पुनर्वापर कसा होतो, हे तपासण्याची गरज समोर आली आहे. पिण्याव्यतिरिक्त स्रोत वापरणारे आणि आधुनिक पुनर्वापर यंत्रणा असलेले तलाव, महापालिकेच्या पिण्याच्या पाण्याच्या जाळ्यातून थेट पाणी घेणाऱ्या तलावांपेक्षा वेगळ्या निकषावर तपासावेत, असे चालक सांगतात.

प्रशासन निर्बंध घालणार का, हे अजून स्पष्ट नाही. सध्या चालक अधिकृत सूचनांची वाट पाहत आहेत. घरांपासून व्यावसायिक आस्थापनांपर्यंत प्रत्येक क्षेत्राने पाण्याचा अधिक जबाबदारीने वापर करणे, हे मोठे आव्हान कायम आहे. केवळ सरसकट निर्बंधांऐवजी नेमकी बचत आणि पुनर्वापर यांच्या मदतीने नागपूर पाणीटंचाईवर मात करू शकेल का, हा खरा प्रश्न आहे.