नागपूरच्या NEERI ने CCTV कॅमेऱ्यांतून वाहनांचे प्रदूषण मोजणारा AI डॅशबोर्ड बनवला

नागपूर, 31 ऑक्टोबर: रस्त्यांवर आधीपासून बसवलेल्या CCTV कॅमेऱ्यांचा वापर करून वाहनांचे प्रदूषण तपासता येईल, असा आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सवर (AI) आधारित डॅशबोर्ड नागपूरच्या CSIR-राष्ट्रीय पर्यावरण अभियांत्रिकी संशोधन संस्थेने (CSIR-NEERI) विकसित केला आहे. रस्त्यावरून जाणारी वाहने ओळखणे, त्यांची मोजणी करणे आणि त्यांच्यामुळे होणाऱ्या प्रदूषणाचा अंदाज काढणे, हे या तंत्रज्ञानाचे काम आहे.

या डॅशबोर्डचे नाव AI-Integrated Line Source Emission Inventory, म्हणजेच AI-LSEI, असे आहे. तो CCTV फुटेज तपासून वाहनांचे वेगवेगळे प्रकार ओळखतो, वाहतुकीची हालचाल नोंदवतो आणि प्रत्येक तासाला होणाऱ्या उत्सर्जनाचा अंदाजे भार काढतो.

शास्त्रीयदृष्ट्या मान्य झालेले उत्सर्जन घटक (emission factors) वापरून ही प्रणाली मुख्य प्रदूषकांचा अंदाज देते. त्यात पार्टिक्युलेट मॅटर (PM), नायट्रोजन ऑक्साइड (NOx), कार्बन मोनोऑक्साइड (CO) आणि हायड्रोकार्बन (HC) यांचा समावेश आहे. निष्कर्ष GIS आधारित नकाशांवर दाखवले जातात. त्यामुळे ज्या ठिकाणी आणि ज्या रस्त्यांच्या पट्ट्यांवर वाहनांचे अंदाजे उत्सर्जन जास्त आहे, ते लगेच दिसते.

हे तंत्रज्ञान NEERI च्या एअर क्वालिटी मॅनेजमेंट विभागातील शास्त्रज्ञांनी संचालक एस. वेंकटा मोहन यांच्या मार्गदर्शनाखाली विकसित केले. या पथकात वरिष्ठ शास्त्रज्ञ राहुल व्यवहारे, मुख्य शास्त्रज्ञ के. व्ही. जॉर्ज, जय सिंह राजपूत, अथर्व मालोदे, राज सोनारघरे आणि प्रणव व्ही. नायर यांचा समावेश आहे.

NEERI च्या एका वरिष्ठ शास्त्रज्ञाच्या म्हणण्यानुसार, AI-LSEI प्रणाली देशातील सुमारे 12-13 शहरांत बसवण्यात आली आहे. त्यात दिल्ली, मुंबई आणि हैदराबाद यांचा समावेश आहे. या शहरांमध्ये CCTV फुटेजचे विश्लेषण, वाहतुकीच्या हालचालीवर लक्ष आणि रोजच्या वाहन उत्सर्जनाच्या भाराचा अंदाज यासाठी हा डॅशबोर्ड वापरला जात आहे.

नागपुरात हे तंत्रज्ञान लागू करण्यासाठी NEERI ने नागपूर महानगरपालिकेकडे (NMC) विनंती केली आहे. सध्या शहरातील सहा वेगवेगळ्या ठिकाणांच्या CCTV डेटाचे विश्लेषण सुरू आहे. शहरातील CCTV कॅमेऱ्यांचे मोठे जाळे वापरता यावे, यासाठी संस्था महाराष्ट्र सरकारकडे जाण्याचा विचार करत आहे. तसे झाल्यास वाहनांच्या प्रदूषणाची हॉटस्पॉट जवळपास रिअल टाइममध्ये शोधता येतील. शास्त्रज्ञांचे पथक नागपुरातील प्रदूषण हॉटस्पॉटची प्राथमिक यादीही तयार करत आहे.

ही प्रणाली दिवसभरातील वाहतुकीतील बदल सतत नोंदवते आणि वाहनांची हालचाल व अंदाजे उत्सर्जन यांची सांगड घालते. उदाहरणार्थ, सकाळच्या गर्दीच्या वेळी मोठ्या शहरी रस्त्यांवर दुचाकी आणि कारची संख्या वाढते. तेव्हा डॅशबोर्ड ही वाढ टिपतो आणि त्यानुसार उत्सर्जनाचा भार काढतो. त्यासाठी तो परिवहन डेटाबेसमधील वाहनांची इंधन आणि इंजिन तंत्रज्ञानाची माहिती आणि प्रस्थापित उत्सर्जन घटक वापरतो. वाहनांचे उत्सर्जन कधी आणि कुठे सर्वाधिक असते, हे यातून यंत्रणांना कळू शकते आणि प्रदूषण नियंत्रणाचे उपाय अधिक नेमकेपणाने करता येतात.

नागपूरच्या हवेच्या प्रदूषणाचा वाहने हा फक्त एक भाग आहे, असेही NEERI च्या शास्त्रज्ञांनी सांगितले. बांधकामातील धूळ, उघड्यावर कचरा जाळणे आणि औद्योगिक उत्सर्जन हेही मोठे कारण आहेत. शहरातील हवेचा दर्जा खरोखर सुधारायचा असेल, तर वाहनांच्या प्रदूषणासोबत या स्रोतांकडेही यंत्रणांनी लक्ष दिले पाहिजे, असे त्यांचे मत आहे.