नागपूरच्या NEERI ने बनवला AI डॅशबोर्ड, CCTV वरून वाहनांच्या प्रदूषणाचा अंदाज

नागपूर, 31 ऑक्टोबर. शहरांमधील हवेच्या प्रदूषणावर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि वाहनांमधून होणाऱ्या उत्सर्जनाचा अंदाज घेण्यासाठी CSIR-राष्ट्रीय पर्यावरण अभियांत्रिकी अनुसंधान संस्था (NEERI), नागपूर यांनी आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस (AI) वर आधारित नवा डॅशबोर्ड विकसित केला आहे. या तंत्रज्ञानात CCTV कॅमेऱ्यांमधून रस्त्यावरून जाणारी वाहने ओळखली जातात आणि त्यांची मोजणी होते. त्यातून होणाऱ्या प्रदूषणाचा अंदाजही बांधता येणार आहे.

AI-Integrated Line Source Emission Inventory (AI-LSEI) असे या यंत्रणेचे नाव आहे. ती CCTV फुटेजचे विश्लेषण करून वेगवेगळ्या प्रकारच्या वाहनांची ये-जा नोंदवते. त्या आधारावर दर तासाला वाहनांमधून किती उत्सर्जन होते, याचा अंदाज काढला जातो.

वैज्ञानिक पद्धतीने ठरवलेल्या एमिशन फॅक्टर्सच्या आधारे हा डॅशबोर्ड पार्टिक्युलेट मॅटर (PM), नायट्रोजन ऑक्साइड (NOx), कार्बन मोनोऑक्साइड (CO) आणि हायड्रोकार्बन (HC) यांसारख्या प्रदूषकांचे उत्सर्जन मोजतो. याची माहिती GIS आधारित नकाशावर दिसते. त्यामुळे ज्या रस्त्यांवर आणि भागांत वाहनांचे प्रदूषण जास्त आहे, ते ओळखता येतात.

हे तंत्रज्ञान NEERI च्या वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन विभागाच्या टीमने संस्थेचे संचालक एस. वेंकट मोहन यांच्या मार्गदर्शनाखाली विकसित केले. टीममध्ये सीनियर सायंटिस्ट राहुल व्यावहारे, चीफ सायंटिस्ट केवी जॉर्ज, जय सिंह राजपूत, अथर्व मालोडे, राज सोनारघरे आणि प्रणव वी. नायर यांचा समावेश आहे.

NEERI च्या एका वरिष्ठ वैज्ञानिकांच्या म्हणण्यानुसार, AI-LSEI डॅशबोर्ड देशातील सुमारे 12 ते 13 शहरांत बसवण्यात आला आहे. त्यात दिल्ली, मुंबई आणि हैदराबाद यांसारखी मोठी शहरे आहेत. वेगवेगळ्या शहरांतील CCTV फुटेजवरून ट्रॅफिकची हालचाल आणि वाहनांच्या उत्सर्जनाचे विश्लेषण सुरू आहे.

नागपुरात हे तंत्रज्ञान वापरण्यासाठी NEERI ने नागपूर महानगरपालिकेशी (NMC) संपर्क साधला आहे. सध्या शहरातील 6 वेगवेगळ्या ठिकाणांच्या CCTV फुटेजचे विश्लेषण केले जात आहे. संस्थेची योजना महाराष्ट्र सरकारशी संपर्क साधून शहरातील जास्तीत जास्त CCTV कॅमेऱ्यांच्या फुटेजपर्यंत पोहोचण्याची आहे. त्यामुळे रिअल टाइममध्ये वाहनांच्या प्रदूषणाचे हॉटस्पॉट ओळखायला मदत होऊ शकते. वैज्ञानिकांची टीम नागपूरमधील प्रदूषण हॉटस्पॉटची सुरुवातीची यादीही तयार करत आहे.

NEERI च्या वैज्ञानिकांच्या म्हणण्यानुसार, नागपुरात हवेच्या प्रदूषणाला फक्त वाहनांचे उत्सर्जन हेच सर्वात मोठे कारण नाही. बांधकामांमुळे उडणारी धूळ, उघड्यावर कचरा जाळणे आणि औद्योगिक युनिट्सचा धूर हेही प्रदूषणाचे प्रमुख स्रोत आहेत. शहरातील हवेची गुणवत्ता सुधारायची असेल तर प्रशासनाला या सर्व स्रोतांकडे एकाच वेळी लक्ष द्यावे लागेल, असे वैज्ञानिकांचे मत आहे.

ही यंत्रणा दिवसभर रस्त्यांवरील वाहनांची संख्या आणि त्यातील बदल नोंदवते. त्यानंतर वाहनांचा प्रकार, इंधन आणि इंजिन तंत्रज्ञानाशी संबंधित उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे उत्सर्जनाचा अंदाज काढला जातो. यासाठी परिवहन पोर्टलवर उपलब्ध असलेली वाहनांची माहिती आणि वैज्ञानिक एमिशन फॅक्टर्स वापरले जातात.

उदाहरणार्थ, सकाळच्या गर्दीच्या वेळी रस्त्यांवर दुचाकी आणि कारची संख्या वाढते. तेव्हा सिस्टम हा बदल नोंदवून त्यानुसार उत्सर्जनाचा अंदाज घेते. यातून दिवसाच्या कोणत्या वेळी आणि कोणत्या रस्त्यांवर वाहनांचे प्रदूषण जास्त आहे, हे प्रशासनाला समजायला मदत होऊ शकते.