वयाच्या ३५ व्या वर्षी नोबेल मिळवणारे मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर आणि त्यांचा अहिंसक लढा
अमेरिकेतील नागरी हक्क चळवळीचे नेते डॉ. मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर यांनी अहिंसेच्या मार्गाने लढा उभारला आणि १९६४ मध्ये ते सर्वात तरुण नोबेल शांतता पुरस्कार विजेते ठरले.
छायाचित्रे सत्यापित केलेली नाहीत
अमेरिकन नागरी हक्क चळवळीचे प्रणेते डॉ. मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर यांनी फक्त अमेरिकेतील कृष्णवर्णीयांच्या आयुष्याला नवी दिशा दिली असे नाही, तर भेदभावरहित आणि समानतेवर आधारलेल्या समाजाचे स्वप्न पाहायला त्यांनी साऱ्या जगाला शिकवले. त्यांच्या अहिंसक नेतृत्वामुळे अमेरिकेतील आफ्रिकन अमेरिकन नागरिकांनी वंशिक समानतेकडे गेल्या ३५० वर्षांत जेवढी प्रगती झाली नव्हती, त्यापेक्षा जास्त प्रगती काही दशकांतच करून दाखवली. आधुनिक अमेरिकेतील अहिंसेचे प्रमुख पुरस्कर्ते आणि जागतिक इतिहासातील सर्वात प्रभावी अहिंसक नेत्यांपैकी एक म्हणून त्यांना ओळखले जाते.
आपली ख्रिश्चन श्रद्धा आणि भारताचे राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांची शांततेची शिकवण यातून प्रेरणा घेऊन किंग यांनी १९५० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि १९६० च्या दशकात अमेरिकेत ऐतिहासिक आंदोलन उभे केले. काही गट हिंसेची आणि "कोणत्याही मार्गाने" स्वातंत्र्य मिळवण्याची भाषा करत होते. किंग यांनी मात्र शब्दांची ताकद, तळागाळातील लोकांची संघटना, शांततापूर्ण निदर्शने आणि सविनय कायदेभंग यावर विश्वास ठेवला. गरिबी, आंतरराष्ट्रीय संघर्ष आणि वंशभेद यांच्याविरुद्ध लढताना "जगातील प्रत्येक व्यक्ती मानवी कुटुंबाचा समान सदस्य आहे" हे तत्त्व त्यांनी नेहमी मांडले.
त्यांचा जन्म १५ जानेवारी १९२९ रोजी जॉर्जियातील अटलांटा येथे झाला. जन्मावेळी त्यांचे नाव मायकल ल्यूथर किंग ज्युनियर ठेवले होते, पण नंतर वडिलांनी ते बदलून मार्टिन केले. त्यांच्या आजोबांनी १९१४ ते १९३१ या काळात अटलांटातील एबेनेझर बॅप्टिस्ट चर्चचे पाद्री म्हणून काम केले. त्यांच्यानंतर वडिलांनी ती जबाबदारी घेतली आणि १९६० पासून मृत्यूपर्यंत मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर तेथे सह-पाद्री होते.
जॉर्जियातील विभक्त शाळांमध्ये त्यांचे प्राथमिक शिक्षण झाले. वयाच्या पंधराव्या वर्षी त्यांनी हायस्कूल पूर्ण केले. १९४८ मध्ये अटलांटातील मोअरहाऊस कॉलेजमधून बी.ए., १९५१ मध्ये पेन्सिल्व्हेनियातील क्रोझर थिओलॉजिकल सेमिनरीतून बी.डी. आणि १९५५ मध्ये बॉस्टन युनिव्हर्सिटीतून डॉक्टरेट त्यांनी मिळवली. क्रोझरमध्ये बहुतेक विद्यार्थी श्वेतवर्णीय असतानाही त्यांची वर्गप्रमुख म्हणून निवड झाली होती. बॉस्टनमध्येच त्यांची भेट कोरेटा स्कॉट यांच्याशी झाली. पुढे दोघांचे लग्न झाले आणि त्यांना चार मुले झाली.
१९५४ मध्ये किंग अलाबामातील माँटगोमेरी येथील डेक्स्टर ॲव्हेन्यू बॅप्टिस्ट चर्चचे पाद्री झाले. डिसेंबर १९५५ मध्ये त्यांनी आधुनिक अमेरिकन इतिहासातील पहिल्या मोठ्या अहिंसक आंदोलनाचे, माँटगोमेरी बस बहिष्काराचे, नेतृत्व केले. हा बहिष्कार सलग ३८२ दिवस चालला. या काळात त्यांना अटक झाली, त्यांच्या घरावर बॉम्ब टाकण्यात आला आणि त्यांचा वैयक्तिक अपमानही झाला, तरी ते अहिंसेच्या मार्गावरून हटले नाहीत. २१ डिसेंबर १९५६ रोजी अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने वंशभेद करणारे कायदे असंवैधानिक ठरवले. १९५७ मध्ये त्यांनी सदर्न ख्रिश्चन लीडरशिप कॉन्फरन्सची (SCLC) स्थापना केली. १९५७ ते १९६८ या अकरा वर्षांत त्यांनी ६० लाख मैलांपेक्षा जास्त प्रवास केला आणि २,५०० हून अधिक भाषणे दिली.
अलाबामातील बर्मिंगहॅम येथे सुरू केलेल्या चळवळीकडे साऱ्या देशाचे लक्ष गेले. त्यांनी लिहिलेले "बर्मिंगहॅम तुरुंगातील पत्र" हे निग्रो क्रांतीचा जाहीरनामा मानले गेले. १९६३ मध्ये वॉशिंग्टन, डी.सी. येथे अडीच लाख लोकांच्या शांततापूर्ण मोर्चाचे नेतृत्व करत त्यांनी लिंकन मेमोरियलच्या पायऱ्यांवरून "माझे एक स्वप्न आहे" हे जगप्रसिद्ध भाषण दिले. त्याच वर्षी "टाइम" मासिकाने त्यांना "मॅन ऑफ द इयर" म्हणून गौरवले.
१९६४ मध्ये वयाच्या ३५ व्या वर्षी त्यांना नोबेल शांतता पुरस्कार मिळाला आणि हा पुरस्कार मिळवणारे ते जगातील सर्वात तरुण व्यक्ती ठरले. पुरस्काराची ५४,१२३ डॉलर्सची संपूर्ण रक्कम त्यांनी नागरी हक्क चळवळीला दिली. ४ एप्रिल १९६८ रोजी टेनेसीतील मेम्फिस शहरात महानगरपालिकेच्या कचरा कामगारांच्या समर्थनार्थ मोर्चाचे नेतृत्व करत असताना, एका मोटेलच्या बाल्कनीत उभे असताना त्यांना गोळ्या घालून ठार करण्यात आले. तरीही समानता आणि अहिंसेची त्यांची ज्योत आजही जगभरातील मानवाधिकार चळवळींना प्रेरणा देत आहे.
