मध्यरात्री रुळांवर मृतदेहाचे अवशेष गोळा करणाऱ्या पॉईंट्समन रूपाली खरे यांची जिद्द

मध्यरात्रीची वेळ, सगळीकडे अंधार आणि रेल्वे रुळांवर अपघातानंतर पडलेले मृतदेहाचे अवशेष, असे दृश्य पाहिले तरी अनेकांच्या अंगावर काटा येतो. अशा परिस्थितीतही न घाबरता आपले काम करणाऱ्या एक महिला मध्य रेल्वेत पॉईंट्समन म्हणून काम करतात. त्यांचे नाव रूपाली सिद्धार्थ खरे. गेली १४ वर्षे त्या रेल्वेच्या सेवेत आहेत.

शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या सातव्या दिवशी नवभारत-नवराष्ट्रच्या 'नवदुर्गा' विशेष पॉडकास्टमध्ये रूपाली खरे यांनी मनमोकळेपणाने आपले अनुभव सांगितले. रेल्वेतले अवघड काम, आयुष्यावर आलेले संकट, मुलांसाठी केलेला संघर्ष आणि अडचणीतही हार न मानण्याची जिद्द याबद्दल त्या बोलल्या.

त्यांच्या संघर्षाची सुरुवात पतीच्या अचानक झालेल्या निधनाने झाली. सुमारे १६ वर्षांपूर्वी हृदयविकाराच्या झटक्याने पतीचे निधन झाले. संसाराचा आधार एकदम गेला आणि तीन लहान मुलांना सांभाळण्याची सगळी जबाबदारी त्यांच्यावर आली. तेव्हा त्यांचे वय अवघे २० ते २२ वर्षे होते. पतीच्या जाण्याचे दुःख, मुलांचे भविष्य आणि घर चालवण्याचा प्रश्न, हे सगळे एकाच वेळी त्यांच्यासमोर उभे राहिले.

तरीही त्यांनी स्वतःला सावरले. रेल्वेकडून अनुकंपा तत्त्वावर नोकरीची संधी मिळाली आणि त्यांनी ती स्वीकारली. मुलांना चांगले शिक्षण द्यायचे आणि कुटुंबाला पुन्हा उभे करायचे, या निर्धाराने त्यांनी रेल्वेत पाऊल ठेवले.

नोकरीची सुरुवात मुंबईतल्या दादर स्थानकात झाली. दादर हे मध्य आणि पश्चिम रेल्वेवरचे महत्त्वाचे स्थानक असल्याने तिथे दिवसभर प्रवाशांची गर्दी असते. सतत धावणाऱ्या लोकल, गर्दी, गाड्यांच्या परिचालनाशी संबंधित जबाबदाऱ्या आणि अचानक येणारे आपत्कालीन प्रसंग, अशा वातावरणात काम करणे सोपे नसते. पण रूपाली यांनी सुरुवातीपासून आत्मविश्वासाने काम केले. अपघात असो, गाडी थांबण्याची वेळ असो किंवा स्थानकात झालेला वाद असो, त्या जबाबदारीतून कधी मागे हटल्या नाहीत. 'मी कधीच भीती बाळगून नोकरी केली नाही. कोणतीही परिस्थिती असली तरी पुढे जाऊन काम केले,' असे त्या म्हणाल्या. पुढे माटुंगा स्थानक महिलांकडून चालवले जाणारे 'पिंक स्टेशन' म्हणून विकसित झाल्यावर त्यांची बदली तिथे झाली.

पॉईंट्समनचे काम फक्त गाड्यांच्या परिचालनापुरते नसते. काही वेळा खूप कठीण प्रसंगांना तोंड द्यावे लागते. रुळांवर अपघात झाल्यानंतरची परिस्थिती मनाला अस्वस्थ करणारी असते आणि संबंधित यंत्रणांशी समन्वय ठेवून आवश्यक कामे करावी लागतात. अशा प्रसंगी मृतदेहाचे अवशेष गोळा करण्याची कठीण जबाबदारीही आपण पार पाडल्याचे रूपाली खरे यांनी सांगितले. समोर मृत्यूचे भयाण दृश्य असतानाही त्यांनी मन घट्ट करून काम केले.

रूपाली मूळच्या पुण्याच्या आहेत. नोकरीसाठी त्यांना अनेकदा पुणे ते मुंबई असा लांबचा प्रवास करावा लागतो. सकाळी रेल्वेने पुण्याहून मुंबईत यायचे, सायंकाळपासून दुसऱ्या दिवशी सकाळपर्यंत ड्युटी करायची आणि पुन्हा पुण्याकडे निघायचे, असा त्यांचा दिनक्रम असतो. कधी कधी मुंबईत मालाड येथे मावशीकडे राहूनही त्या ड्युटी करतात. प्रवास, नोकरी आणि घरच्या जबाबदाऱ्यांचा समतोल साधण्यासाठी त्यांना सतत धडपड करावी लागते.

रूपाली खरे यांना दोन मुली आणि एक मुलगा आहे. मोठी मुलगी उच्च शिक्षण घेत आहे, दुसरी मुलगी बारावीत आहे आणि मुलगा दहावीत शिकतो आहे. पतीच्या निधनानंतर तिघांचे संगोपन आणि शिक्षण त्यांनी एकटीने सांभाळले. आईने किती कष्ट घेतले, हे मुलांनाही माहीत आहे. 'मम्मी, तू आमच्यासाठी खूप कष्ट केलेस. आम्ही मोठे झालो की तुला आराम देऊ,' असे मुले म्हणतात आणि ते ऐकून आपल्याला नवी ऊर्जा मिळते, असे रूपाली सांगतात.

गेल्या १४ वर्षांत अनेक अवघड प्रसंगांना तोंड देत त्यांनी आपले काम केले. त्यांच्या धाडसी आणि कर्तव्यनिष्ठ कामाची दखल घेऊन विभागीय रेल्वे व्यवस्थापकांनी (डीआरएम) त्यांचा सन्मान केला आहे.

आपला संदेश देताना त्यांनी माणुसकीवर भर दिला. 'माणुसकी ही सर्वांत मोठी गोष्ट आहे. एखाद्याला अडचण आली तर मदतीला धावून जा. तो रेल्वेतला असो किंवा बाहेरचा; पण माणूस म्हणून एकमेकांना साथ देणे महत्त्वाचे आहे,' असे त्या म्हणाल्या.

मुंबईची लोकल लाखो प्रवाशांच्या रोजच्या आयुष्याचा भाग आहे. ही व्यवस्था सुरळीत ठेवण्यासाठी पडद्यामागे काम करणाऱ्यांचे योगदान अनेकदा नजरेआड राहते. रूपाली सिद्धार्थ खरे यांच्यासारख्या महिला या व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. 'नवदुर्गा' पॉडकास्टमधून आई, रेल्वे कर्मचारी आणि माणुसकीचा संदेश देणारी महिला, अशी त्यांची अनेक रूपे समोर आली.