मुलाने केस वाढवले तर संस्कारांवर बोट, मग केसांच्या लांबीवर समाजाचा अधिकार कुठून आला?

मुलाने लांब केस ठेवले की घरातले लगेच टोमणे मारायला सुरुवात करतात. तुम्हालाही केस वाढवायची इच्छा असेल किंवा तुम्ही वाढवले असतील आणि घरचे त्यावरून सतत बोलत असतील, तर ही गोष्ट तुमच्याचसाठी आहे. आपल्या समाजात काही नियम रूढ आहेत, ज्यांचा शक्यतो काहीच उपयोग नसतो. मध्यमवर्गीय घरांत हे जास्त दिसते. मुलाचे केस लांब म्हणजे तो वाईट संगतीत गेला असे धरून चालणे हा त्यातलाच एक प्रकार. प्रत्यक्षात केसांची स्टाईल आणि माणसाचे व्यक्तिमत्त्व यांचा तसा काहीच संबंध नाही.

आजही अनेक घरांत मुलांचे लांब केस म्हणजे बेशिस्त किंवा समाजात न शोभणारे, असे बोलले जाते. नोकरी, मुलाखत आणि ऑफिसचे वातावरण लक्षात घेऊन केस छोटे ठेवा, तीच चांगल्या मुलाची लक्षणं आहेत, असा सल्ला आईवडील देतात. मग प्रश्न असा येतो की पुरुषांनी केस किती लांब ठेवावेत हे ठरवण्याचा अधिकार समाजाला कुणी दिला? आणि आपल्या संस्कृतीत लांब केस कायमच वाईट मानले गेले होते का?

भारतीय इतिहासात आणि धार्मिक परंपरांत लांब केसांची अनेक रूपे दिसतात. भगवान शिवाच्या जटांना धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. अनेक ऋषी-मुनींच्या प्रतिमांत जटा दिसतात. काही ऐतिहासिक राजे, योद्धे आणि तपस्वी यांच्या चित्रणातही लांब केस आढळतात. काही संदर्भांत केस हे फक्त सौंदर्याचे प्रतीक नव्हते, तर तपस्या, सामर्थ्य, वैराग्य किंवा विशिष्ट धार्मिक ओळख यांच्याशी जोडलेले होते.

छोट्या केसांच्या प्रतिमेचा संबंध ब्रिटिश राजवटीशी जोडला जातो. त्या काळात लष्कर, सरकारी कार्यालये आणि इतर संस्थांमध्ये शिस्त, एकसारखेपणा आणि ठरावीक पोशाख यांना महत्त्व होते. लष्करी सेवांमध्ये केस छोटे ठेवण्यामागे स्वच्छता, सोय, गणवेशातील एकरूपता आणि शिस्त अशी व्यावहारिक कारणेही होती. ब्रिटिश प्रशासनाशी संबंधित संस्थांचे नियम आणि पाश्चात्त्य व्यावसायिक प्रतिमा यांचा प्रभाव भारतीय संस्थांवर आणि समाजावरही पडला. त्याच काळात ब्रिटिशांच्या सांस्कृतिक वर्चस्वामुळे भारतीय शिक्षणपद्धती, साहित्य आणि सामाजिक प्रथा यांबद्दलच्या अनेक पूर्वग्रहांना बळ मिळाले, आणि छोट्या केसांची ब्रिटिश लष्करी परंपरा आपल्या समाजातही रूढ झाली.

स्वातंत्र्यानंतरही काही पाश्चात्त्य व्यावसायिक निकष प्रतिष्ठेचे प्रतीक बनले. काळा कोट घालणे, नीटनेटके दिसणे आणि केस छोटे ठेवणे यांची सांगड अनेक ठिकाणी घातली गेली. त्यामुळे लांब केस ठेवणाऱ्या मुलांना कधी नोकरीत, कधी शिक्षणात तर कधी घरी विनाकारण टीका सहन करावी लागते.

खरे तर माणसाची कार्यक्षमता, प्रामाणिकपणा किंवा व्यावसायिकता फक्त केसांच्या लांबीवर ठरत नाही. कामाच्या जागी स्वच्छता, सुरक्षितता आणि योग्य पोशाख महत्त्वाचे असू शकतात. पण प्रत्येक पुरुषाने एकाच प्रकारचे केस ठेवावेत हा आग्रह वेगळा विषय आहे.

संस्कृतीचा अभिमान बाळगणे म्हणजे प्रत्येकाने लांब केस ठेवलेच पाहिजेत असे नाही. आधुनिक दिसायला प्रत्येकाने केस छोटे केलेच पाहिजेत, असेही नाही. आपल्या आवडीनुसार केशरचना निवडण्याचे स्वातंत्र्य व्यक्तीला असावे, ही भावना योग्य आहे.

शेवटी मुद्दा लांब केसांचा किंवा छोट्या केसांचा नाही. आपल्या आवडीचा निर्णय आपण स्वतः घेतो की समाजाच्या भीतीने घेतो, हा खरा प्रश्न आहे. आपल्या संस्कृतीत विविधतेला जागा असेल, तर तरुणाने केस वाढवले म्हणून त्याच्या संस्कारांवर आणि व्यक्तिमत्त्वावर प्रश्न उठवण्याची गरजच काय?

ब्रिटिशांनी भारतीय पुरुषांना केस छोटे ठेवायला भाग पाडले का, असाही प्रश्न विचारला जातो. ब्रिटिश लष्करात दाढी, धार्मिक चिन्हे आणि डोक्यावरील पोशाख यांबाबत नियम होते. पण भारतीय पुरुषांनी केस छोटे ठेवावेत म्हणून ब्रिटिशांनी देशभर मोहीम राबवली, याचा ठोस पुरावा उपलब्ध नाही. तसेच सर्व भारतीय पुरुषांची केशरचना एकसारखी होती, असेही म्हणता येत नाही. व्यावसायिकता ही कामाची गुणवत्ता, जबाबदारी, वागणूक आणि संवाद यांवर ठरते. काही नोकऱ्यांत स्वच्छता किंवा सुरक्षिततेसाठी विशिष्ट नियम असू शकतात, पण फक्त केसांच्या लांबीवरून व्यक्तिमत्त्व ठरवणे योग्य नाही.