चालीसा, हनुमानाष्टक आणि बजरंग बाण: हनुमानभक्तीच्या तीन रचनांचे वेगळेपण काय

भारतीय भक्तिपरंपरेत श्री हनुमान हे शक्ती, बुद्धी, धैर्य, निष्ठा आणि अखंड रामभक्तीचे प्रतीक मानले जातात. कोट्यवधी भाविकांचे ते आराध्य दैवत आहेत. मंगळवार आणि शनिवारी हनुमान मंदिरांमध्ये होणारी गर्दी, सामूहिक हनुमान चालीसा पठण आणि भक्तांच्या मुखातून घुमणारा 'जय हनुमान'चा जयघोष हे या श्रद्धेचेच दर्शन घडवतात.

हनुमानाच्या उपासनेत हनुमान चालीसा, संकटमोचन हनुमानाष्टक आणि बजरंग बाण या तीन रचनांना विशेष महत्त्व आहे. तिन्हींचा केंद्रबिंदू हनुमानभक्तीच असला, तरी त्यांची रचना, आशय आणि भक्तिपरंपरेतील स्थान वेगवेगळे आहे. चालीसेत हनुमंताच्या गुणांचे आणि पराक्रमाचे स्तवन आहे. हनुमानाष्टकात विविध संकटांतून भक्तांचे रक्षण करणाऱ्या हनुमंताचे स्मरण केले जाते. बजरंग बाणात संकटांचा नाश करण्यासाठी हनुमंताला आर्त साकडे घातले जाते.

गोस्वामी तुलसीदास यांनी रचलेली हनुमान चालीसा उत्तर भारतापासून महाराष्ट्रापर्यंत देशाच्या अनेक भागांत लोकप्रिय आहे. ही रचना अवधी भाषेतील असून तिच्यात 40 चौपाया आहेत. सुरुवातीचे दोहे, चाळीस चौपाया आणि शेवटचे दोहे अशी तिची मांडणी आढळते. हनुमंताचे सामर्थ्य, ज्ञान, विवेक, पराक्रम, प्रभू श्रीरामांवरील निष्ठा आणि भक्तांची दुःखे दूर करण्याची त्यांची क्षमता यांचे वर्णन चालीसेत आहे.

'बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौं पवन-कुमार' या चौपाईत तुलसीदास हनुमंताचे स्मरण करून बुद्धी आणि ज्ञान मिळावे अशी प्रार्थना करतात. 'संकट कटै मिटै सब पीरा, जो सुमिरै हनुमत बलबीरा' या चौपाईत हनुमंताच्या स्मरणाने संकटांवर मात करता येते, ही भक्ताची श्रद्धा व्यक्त होते. चालीसेच्या पठणासाठी मोठे संकट येण्याची वाट पाहावी लागत नाही. अनेक भाविक रोज सकाळी किंवा संध्याकाळी, तर काही जण मंगळवार आणि शनिवारी तिचे पठण करतात.

संकटमोचन हनुमानाष्टक ही आठ पदांची रचना आहे. ती गोस्वामी तुलसीदास यांच्याशी संबंधित मानली जाते. सीतेचा शोध घेण्यासाठी समुद्र ओलांडणे, लंकेत जाऊन सीतेला श्रीरामांचा संदेश देणे, लंकेतील संकटांना तोंड देणे आणि लक्ष्मणाच्या प्राणरक्षणासाठी संजीवनी आणणे, अशा प्रसंगांचे स्मरण यात केले जाते. संकटसमयी हनुमंताचे स्मरण करून धैर्य आणि आधार मागणे, हा या रचनेचा मुख्य भाव आहे. आयुष्यात अडचणी आल्या, मन अस्वस्थ झाले किंवा कठीण परिस्थितीला तोंड देण्याचे बळ हवे असले, तर अनेक भाविक या स्तोत्राचे पठण करतात.

बजरंग बाणही परंपरेने गोस्वामी तुलसीदास यांच्याशी संबंधित मानला जातो. 'बजरंग' हे हनुमंताचे लोकप्रिय नाव आहे. वज्राप्रमाणे कठोर आणि बलशाली देह असलेल्या हनुमंताच्या सामर्थ्याची ते आठवण करून देते. 'बाण' या शब्दातून लक्ष्यभेद करणाऱ्या बाणाची प्रतिमा उभी राहते. म्हणूनच संकटांवर मात करण्यासाठी हनुमंताच्या शक्तीला घातलेले आवाहन, अशी या रचनेची भक्तिपरंपरेत ओळख आहे. प्रभू श्रीरामांच्या नावाचा आणि कार्याचा संदर्भ देत भक्ताच्या संकटांकडे लक्ष देण्याची विनंती यात केली जाते. त्यामुळे काही परंपरांमध्ये विशेष संकटांच्या वेळी तिचे पठण करण्याची प्रथा आहे.

बजरंग बाण विनाकारण किंवा किरकोळ कारणांसाठी वारंवार म्हणू नये, असा एक समज आहे. काही भक्तपरंपरांमध्ये त्याच्या पठणाचे विशिष्ट नियम सांगितले जातात. मात्र हे सर्वत्र एकसारखे मान्य असलेले धार्मिक बंधन नाही. श्रद्धेने आणि योग्य उच्चारांसह पठण करणे महत्त्वाचे मानले जाते, आणि या रचनेची भीती बाळगण्याचे कारण नाही. श्रद्धा व्यक्त करण्याबरोबरच प्रत्यक्ष जीवनातील अडचणी सोडवण्यासाठी आवश्यक ते प्रयत्न करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.