शिरगावची लइराई देवी आणि निखाऱ्यांवरून चालण्याची जत्रेची परंपरा

गोवा म्हटले की लोकांच्या डोळ्यांसमोर समुद्रकिनारे, हिरवाई आणि पर्यटनस्थळे येतात. पण तिथल्या सांस्कृतिक जीवनात देवदेवतांची उपासना आणि लोकपरंपराही तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत. डिचोली (Bicholim) भागातील शिरगाव येथे असलेले श्री लइराई देवीचे मंदिर हे याच जुन्या श्रद्धेचे आणि वेगळ्या लोकपरंपरेचे प्रसिद्ध केंद्र आहे. गोव्यातील महत्त्वाच्या धार्मिक श्रद्धास्थानांपैकी ते एक मानले जाते.

लइराई देवीला आदिशक्तीचे रूप मानले जाते. विशेषतः माता पार्वतीचे स्वरूप म्हणून तिच्याकडे पाहिले जाते. स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार ही जागृत देवी आहे आणि गोव्यातील अनेक भाविकांची तिच्यावर श्रद्धा आहे. देवीच्या उपासनेत भक्ती, नवस आणि कृतज्ञता यांना जागा आहे, तसेच संकटांपासून रक्षण व्हावे ही भावनाही दिसते. शिरगाव आणि आसपासच्या परिसरातील भाविकांसाठी ती फक्त मंदिरातील देवता नाही. कुलपरंपरा आणि गावाच्या श्रद्धेचा ती मोठा आधार आहे.

या मंदिराला सगळ्यात जास्त ओळख मिळाली ती शिरगाव जत्रेमुळे. ही जत्रा दरवर्षी वैशाख महिन्यात भरते. साधारणपणे मे महिन्यात, वैशाख शुद्ध पंचमीच्या आसपास ती येते. त्या वेळी गोव्यासोबतच महाराष्ट्र आणि इतर भागांतूनही हजारो भाविक शिरगावात येतात. जत्रेच्या दिवसांत मंदिर परिसर माणसांनी गजबजलेला असतो. पारंपरिक वाद्यांचा आवाज, देवीचा जयघोष आणि निरनिराळे धार्मिक विधी यामुळे सगळ्या गावाला उत्सवाचे रूप येते.

जत्रेचे सर्वात वेगळे आकर्षण म्हणजे अग्नीदिव्य. स्थानिक परंपरेत हा विधी होमकुंडाशी जोडून पाहिला जातो. भरपूर लाकडे जाळून तयार झालेल्या धगधगत्या निखाऱ्यांवरून भाविक अनवाणी चालतात. पहिल्यांदा पाहणाऱ्याला हे धक्कादायक वाटू शकते. पण त्यात सहभागी होणाऱ्या भक्तांसाठी ती देवीवरील श्रद्धा, नवस आणि भक्तिभावाची गोष्ट असते. देवीच्या कृपेने हे अग्नीदिव्य पार करता येते, असा त्यांचा विश्वास असतो. या विधीत शारीरिक धैर्यासोबत मनातला पक्का विश्वास आणि भक्तीलाही विशेष महत्त्व दिले जाते.

जत्रेतील आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे देवीचे 'धोंड' म्हणून ओळखले जाणारे भक्त. जत्रेच्या काळात हे भक्त काही विशिष्ट धार्मिक नियम आणि परंपरा पाळतात. देवीची सेवा, उपासना आणि जत्रेतील धार्मिक विधी यात त्यांची भूमिका मोठी असते. जत्रेच्या दिवशी धोंड भक्तांचा सहभाग आणि त्यांच्यामार्फत पार पडणारे विधी हे लइराई देवीच्या परंपरेचे वैशिष्ट्य मानले जाते.

ही जत्रा म्हणजे फक्त धार्मिक यात्रा नाही. त्यात लोककला, संगीत, पारंपरिक वेशभूषा, सामूहिक सहभाग आणि श्रद्धा एकत्र दिसतात. आजच्या काळातही हजारो लोक या परंपरेत सहभागी होतात, त्यामुळे गोव्याच्या सांस्कृतिक वारशाचा ती महत्त्वाचा भाग ठरते. समुद्रकिनाऱ्यांच्या पलीकडची गोव्याची धार्मिक आणि लोकपरंपरेची ओळख या मंदिरातून होते.

अनेक लोकपरंपरा हळूहळू बदलत आहेत. अशा वेळी लइराई देवीची जत्रा आणि तिच्याशी जोडलेल्या परंपरा पिढ्यान्पिढ्या जपल्या जाणे महत्त्वाचे आहे. मात्र अशा विधींमध्ये सहभागी होताना स्थानिक मंदिर प्रशासनाच्या सूचना, सुरक्षा व्यवस्था आणि वैद्यकीय खबरदारी पाळणे अत्यावश्यक आहे. शिरगावच्या भूमीत देवी लइराईच्या नावाचा जयघोष घुमतो आणि हजारो भक्त अग्नीच्या साक्षीने आपली श्रद्धा व्यक्त करतात.