काश्मीर ते कन्याकुमारी: देशभरात नवरात्री साजरी करण्याच्या वेगवेगळ्या परंपरा

पंचांगानुसार शारदीय नवरात्रीची सुरुवात रविवार, ११ ऑक्टोबर रोजी होणार आहे. नऊ दिवसांचा हा उत्सव १९ ऑक्टोबर रोजी महानवमीला संपेल. त्यानंतरच्या दिवशी, म्हणजे नवरात्रीनंतर विजयाचा दिवस म्हणून दसरा साजरा केला जातो.

भारतात नवरात्री वेगवेगळ्या पद्धतीने आणि परंपरांनी साजरी केली जाते. काश्मीरपासून कन्याकुमारीपर्यंत परंपरा वेगळ्या असल्या तरी देवीची आराधना हा नवरात्रीचा मुख्य केंद्रबिंदू आहे. काही ठिकाणी देवी दुर्गेची भव्य पूजा केली जाते, तर इतर ठिकाणी विजयादशमीला कुंकू लावून एक विशेष विधी केला जातो. त्यामुळे काश्मीरपासून कन्याकुमारीपर्यंत आणि गुजरातपासून पश्चिम बंगालपर्यंत नवरात्रीची स्वतःची एक वेगळी ओळख आहे.

काश्मीरमध्ये नवरात्रीचा सण मोठ्या भक्तीभावाने आणि श्रद्धेने साजरा होतो. तिथे माता खीर भवानीचे मोठे आणि प्रसिद्ध मंदिर आहे. नवरात्रीच्या काळात भक्त देवीची पूजा करतात आणि उपवास करतात. माता खीर भवानीला समर्पित असलेले हे मंदिर काश्मीरच्या धार्मिक परंपरांशी खोलवर जोडलेले आहे. या दिवसांत तिथे भक्तांची श्रद्धा आणि भक्ती यांची अनोखी अभिव्यक्ती दिसून येते.

गुजरातमध्ये मात्र गरबा आणि दांडियाची मोठी धूम पाहायला मिळते. नवरात्री म्हटले की सर्वात आधी गुजरातमधील गरबा आणि दांडिया आठवतात. तिथे नवरात्रीच्या नऊ रात्री संगीत, नृत्य आणि उत्साहाने भरलेल्या असतात. लोक पारंपरिक पोशाख घालून गरबा आणि दांडियामध्ये सहभागी होतात. देवी अंबाच्या पूजेने सुरू होणारे हे नृत्य हळूहळू सगळे वातावरण उत्सवी करून टाकते.

पश्चिम बंगालमध्ये नवरात्रीच्या काळात दुर्गापूजा मोठ्या थाटामाटात साजरी होते. देवी दुर्गेच्या भव्य मूर्ती, आकर्षक मंडप आणि विशेष पूजा यांमुळे वातावरण उत्सवपूर्ण बनते. विजयादशमीला होणारा सिंदूर खेळ हे विशेष आकर्षण असते. या विधीत विवाहित स्त्रिया आधी देवी दुर्गेला कुंकू अर्पण करतात आणि मग ते एकमेकींना लावतात. ही परंपरा देवी दुर्गेकडे वैवाहिक सुख आणि कौटुंबिक कल्याणासाठी केलेल्या प्रार्थनेशी जोडलेली आहे, असे मानले जाते.

हिमाचल प्रदेशातील कुल्लू दसरा हाही नवरात्रीतील परंपरेचा एक विशेष भाग आहे. तिथे दसरा देशाच्या इतर भागांपेक्षा थोड्या वेगळ्या पद्धतीने साजरा केला जातो. कुल्लूमध्ये नवरात्री संपल्यानंतर भव्य दसरा उत्सवाला सुरुवात होते. या काळात भगवान रघुनाथांची भव्य रथयात्रा काढली जाते आणि विविध प्रदेशांतील देवतांच्या मिरवणुकाही येतात. कुल्लूच्या खोऱ्यांमधील सजवलेले रथ, देवदेवतांच्या पालख्या आणि पारंपरिक वाद्ये यांमुळे हा उत्सव खूप खास ठरतो.

देशाच्या सर्वात दक्षिणेकडील टोकावर असलेल्या कन्याकुमारीमध्येही नवरात्रीच्या स्वतःच्या अनोख्या परंपरा आहेत. नवरात्रीच्या काळात प्रमुख मंदिरांमधून देवतांच्या भव्य मूर्ती आणि पुतळ्यांची पारंपरिक मिरवणूक काढली जाते. या धार्मिक मिरवणुकांमधून स्थानिक परंपरा आणि दक्षिण भारतीय संस्कृतीची झलक दिसते. मंदिरांची सजावट, विधी आणि मिरवणुका यांचे स्वतःचे वेगळेच आकर्षण असते. म्हणूनच कन्याकुमारीतील नवरात्री देशाच्या इतर भागांत साजऱ्या होणाऱ्या सणांपेक्षा वेगळी ठरते.

धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई अशा विषयांवरील लेख आणि बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. त्यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्याआधी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे.