बरडा अभयारण्यात आता १७ सिंह; संशोधनानुसार गिरबाहेर सिंहांसाठी नवा पर्याय

गिरच्या जंगलानंतर आता बरडा वन्यजीव अभयारण्य आशियाई सिंहांचे नवे घर बनत आहे. गुजरात सरकारने वन्यजीव संवर्धनासाठी केलेल्या प्रयत्नांना त्यामुळे यश मिळताना दिसत आहे. पोरबंदर आणि देवभूमी द्वारका जिल्ह्यांत पसरलेल्या या जंगलातील डोंगराळ आणि खडकाळ भाग सिंहांना मानवत आहे. नुकत्याच झालेल्या एका संशोधनानुसार, हे अभयारण्य पुढे जाऊन आशियाई सिंहांच्या दीर्घकालीन संवर्धनाचे महत्त्वाचे केंद्र ठरू शकते.

सौराष्ट्रातील हे अभयारण्य 192.31 चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरले आहे. इथे अनेक प्रकारच्या वनस्पती आणि औषधी वनस्पती आढळतात. सिंहांना राहण्यासाठी लागणारी नैसर्गिक परिस्थिती, पुरेसे भक्ष्य आणि अनुकूल वातावरण इथे उपलब्ध असल्याचे संशोधनातून समोर आले आहे.

सुमारे 144 वर्षांनंतर सिंहांनी या जंगलात नैसर्गिकरीत्या पुन्हा वस्ती केली. सुरुवातीला एक नर सिंह इथे आला. त्यानंतर गुजरात वन विभागाने 5 मादी सिंह या भागात आणले. आता वन विभागाच्या माहितीनुसार बरडा अभयारण्यात 17 सिंह आहेत.

सिंहांच्या हालचाली, अधिवासाची निवड आणि आहार यांचा अभ्यास करण्यासाठी 6 सिंहांना रेडिओ कॉलर लावण्यात आले होते. जानेवारी 2023 ते जुलै 2025 या काळात त्यांची 1.69 लाखांहून अधिक जीपीएस लोकेशन नोंदवली गेली. सिंह जंगलातील गवताळ प्रदेशाचा सक्रियपणे वापर करत आहेत आणि स्वतःचा अधिवास तसेच सामाजिक संबंध घडवत आहेत, असे या अभ्यासात आढळले.

या संशोधनाचा अहवाल 'गिरच्या पलीकडे : आशियाई सिंहांसाठी संभाव्य आश्रयस्थान म्हणून बरडा वन्यजीव अभयारण्य' या शीर्षकाने 'पीएलओएस वन' नियतकालिकात प्रकाशित झाला आहे. हा अभ्यास गुजरात वन विभाग आणि कृषी व तंत्रज्ञान विद्यापीठातील संशोधकांनी केला.

सिंहांना इथे दीर्घकाळ टिकून राहता यावे म्हणून वन विभाग जंगलातील भक्ष्य प्राण्यांची संख्या वाढवण्यावर भर देत आहे. 2025-26 या वर्षात गिर वन्यजीव अभयारण्यातून 441 चितळ बरडा जंगलात सोडण्यात आले. 2007 पासूनही मोठ्या संख्येने चितळ इथे सोडण्यात आले आहेत. सांबरांची संख्या वाढवून त्यांनाही जंगलात सोडण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.

सिंहांच्या हालचालींवर आणि आरोग्यावर नियमित लक्ष ठेवण्यासाठी आठ पूर्णवेळ सिंह ट्रॅकर नेमण्यात आले आहेत. माणूस आणि वन्यजीव यांच्यातील संघर्षाच्या घटना हाताळण्यासाठीची त्वरित प्रतिसाद यंत्रणाही अधिक मजबूत करण्यात आली आहे. मुख्यमंत्री भूपेंद्र पटेल यांच्या नेतृत्वाखाली बरडा जंगलात राहणाऱ्या पशुपालकांच्या पुनर्वसनासाठी योजनाही जाहीर करण्यात आली आहे.

बरडा अभयारण्यात 2024 मध्ये पर्यावरणपूरक पर्यटन सुरू झाले. त्यामुळे स्थानिकांना नेचर गाइड आणि सफारी ऑपरेटर म्हणून रोजगाराच्या संधी मिळाल्या आहेत. अभयारण्याला भेट देणाऱ्या पर्यटकांची संख्या पहिल्या वर्षातील 2,271 वरून 2025-26 मध्ये 3,359 झाली, म्हणजे सुमारे 48 टक्के वाढ झाली. सिंहांसाठी पर्यायी अधिवास तयार होतानाच स्थानिक रोजगार आणि पर्यटनालाही चालना मिळत असल्याचे या घडामोडींवरून दिसते.