सवाना रिव्हर प्रयोगशाळेत आग, दोन तासांत नियंत्रण; सुविधेबाहेर किरणोत्सर्ग नाही

अमेरिकेतील साउथ कॅरोलिना राज्यात असलेल्या सवाना रिव्हर नॅशनल लॅबोरेटरीमध्ये (Savannah River National Laboratory, SRNL) सायंकाळी ५:३९ च्या सुमारास आग लागली. अमेरिकेच्या ऊर्जा विभागाच्या (Department of Energy) या महत्त्वाच्या संकुलातील घटनेमुळे परिसरात एकच खळबळ उडाली. आगीची माहिती मिळताच प्रशासनाने 'साईट एरिया इमर्जन्सी' (Site Area Emergency) म्हणजेच आणीबाणी जाहीर केली.

अणुशस्त्रांची निर्मिती आणि आण्विक संशोधन करणाऱ्या केंद्रात आग लागल्याचे कळताच आसपासच्या रहिवाशांमध्ये चिंता पसरली होती. अग्निशामक दल आणि आपत्कालीन यंत्रणा लगेच घटनास्थळी पोहोचल्या. जवानांनी सतत प्रयत्न करून सुमारे दोन तासांत आगीवर पूर्ण नियंत्रण मिळवले.

आग विझल्यानंतर बाधित भागाची बारकाईने तपासणी करण्यात आली. सुविधेच्या बाहेर किरणोत्सर्गी (Radiological) किंवा धोकादायक पदार्थांची कोणतीही गळती झालेली नाही, असे सुरक्षा अधिकाऱ्यांनी सांगितले. परिस्थिती पूर्णपणे आटोक्यात आल्यावर जाहीर केलेली आणीबाणी अधिकृतपणे मागे घेण्यात आली.

खबरदारी म्हणून प्रशासनाने कडक उपाय केले. सवाना रिव्हर साईट (SRS) संकुलाची मुख्य प्रवेशद्वारे बंद करण्यात आली आणि बाहेरून येणाऱ्या सर्व वाहनांना आत येण्यास पूर्ण बंदी घालण्यात आली. त्याचबरोबर या परिसरावरून जाणारी हवाई वाहतूक, स्थानिक रेल्वे सेवा आणि सवाना नदीतील जहाजांची वाहतूक तात्पुरती थांबवण्यात आली होती.

सुरक्षा मोहिमेत किंवा आपत्कालीन व्यवस्थापनात ज्यांची गरज नव्हती, अशा सर्व कर्मचाऱ्यांना सुरक्षित जागी थांबण्याचे (Shelter-in-place) निर्देश दिले गेले. केंद्र सरकारच्या विविध आपत्कालीन यंत्रणा, स्थानिक पोलीस आणि राज्य मानवाधिकार तज्ज्ञ परिस्थितीवर सतत लक्ष ठेवून होते. अफवा पसरू नयेत म्हणून स्थानिक रहिवाशांना फक्त अधिकृत रेडिओ, टीव्ही वृत्तवाहिन्या आणि सरकारी अपडेट्सवरच विश्वास ठेवण्याचे आवाहन करण्यात आले.

आयकेन शहराजवळ असलेली सवाना रिव्हर साईट ही केवळ एक संशोधन प्रयोगशाळा नाही. ती अमेरिकेच्या राष्ट्रीय सुरक्षेचा आणि लष्करी सामर्थ्याचा मोठा आधार मानली जाते. १९५० च्या दशकात शीतयुद्धाच्या (Cold War) काळात हे संकुल उभारण्यात आले. गेली ७५ वर्षांहून अधिक काळ ही सुविधा अमेरिकेच्या अण्वस्त्र उपक्रमांना आणि धोरणात्मक लष्करी मोहिमांना तांत्रिक बळ देत आहे.

सुरुवातीच्या काळात येथे पाच मुख्य अणुभट्ट्या (Nuclear Reactors) चालू होत्या. अणुबॉम्ब आणि हायड्रोजन बॉम्ब तयार करण्यासाठी लागणारे ट्रिटियम (Tritium) आणि प्लुटोनियम-२३९ (Plutonium-239) हे घटक याच केंद्रात तयार केले जात. आण्विक इंधनाचे शुद्धीकरण करणारी दोन मोठी रासायनिक विलगीकरण संयंत्रे (Chemical Separation Plants) देखील येथे उभारली गेली होती.

सध्या या केंद्रात प्रामुख्याने आण्विक साहित्य हाताळणे, अण्वस्त्र सुरक्षेचे संशोधन आणि जुन्या अणुप्रकल्पांतून निर्माण झालेल्या किरणोत्सर्गी कचऱ्याचे (Radioactive Waste) सुरक्षित व्यवस्थापन केले जाते. घातक कचऱ्याची विल्हेवाट आणि परिसराचे किरणोत्सर्गापासून संरक्षण यासाठी विविध स्वच्छता मोहिमाही (Environmental Cleanup Operations) राबवल्या जातात.

या घटनेत कोणतीही जीवितहानी झालेली नाही आणि किरणोत्सर्गही झालेला नाही. तरीही अण्वस्त्रनिर्मिती करणाऱ्या या संवेदनशील सुविधेत आग नेमकी कशी लागली, हे शोधण्यासाठी अमेरिकन ऊर्जा विभागाने (U.S. Department of Energy) उच्चस्तरीय चौकशीचे आदेश दिले आहेत.