राष्ट्र सेविका समितीची नऊ दशकांची वाटचाल: वर्ध्यात १९३६ मध्ये सुरू झालेले महिलांचे संघटन

राष्ट्र सेविका समितीला स्थापन होऊन आता जवळपास नऊ दशके झाली आहेत. देशाच्या उभारणीत महिलांचा वाटा पुरुषांइतकाच महत्त्वाचा राहिला आहे, असे या समितीच्या वाटचालीकडे पाहिल्यावर दिसते. भारतीय संस्कृतीने स्त्रीला फक्त घरापुरते मर्यादित मानले नाही, तर निर्मिती, संस्कार, शक्ती आणि बदल यांचे मुख्य केंद्र मानले आहे.

२५ ऑक्टोबर १९३६ रोजी विजयादशमीच्या दिवशी वर्धा येथे लक्ष्मीबाई केलकर यांनी राष्ट्र सेविका समितीची स्थापना केली. त्यांना मौसीजी या नावानेही ओळखले जाते. परतंत्रतेच्या काळात देशाच्या अस्मितेला धक्का बसला होता आणि सामाजिक व राष्ट्रीय परिस्थिती अस्थिर होती. मौसीजींना लहानपणापासून या परिस्थितीची खंत होती. देशाच्या पुनरुत्थानासाठी फक्त राजकीय स्वातंत्र्य पुरेसे नाही, समाजाची अंतर्गत शक्ती जागी करणेही तितकेच गरजेचे आहे, हा विचार त्यांच्या मनात पक्का होत गेला.

भास्करराव दाते आणि यशोदाबाई दाते यांच्या घरी ६ जुलै १९०५ रोजी नागपूरमध्ये कमल यांचा जन्म झाला. घरातील निर्भय वातावरणामुळे लहानपणीच त्यांच्यावर देशभक्तीचे खोल संस्कार झाले. १९१५ मध्ये त्यांचा विवाह वर्ध्याचे पुरुषोत्तमराव केलकर यांच्याशी झाला आणि त्या लक्ष्मीबाई या नावाने ओळखल्या जाऊ लागल्या. १९३२ मध्ये पतीच्या अकाली निधनानंतर त्यांच्यावर दुःखाचा डोंगर कोसळला, तरीही त्यांनी आत्मचिंतन आणि समाजकार्य सुरू ठेवले.

त्या महात्मा गांधी यांच्या प्रार्थनासभांना जात असत. एका सभेत स्त्रियांनी कोणाचा आदर्श ठेवावा, असा प्रश्न आला, तेव्हा गांधीजींनी सीतामाईचा आदर्श ठेवण्यास सांगितले. सीतेचे तेज, तप आणि पावित्र्य यांमुळेच राम श्रीराम बनले, असे त्यांनी म्हटले. रामायणाचा अभ्यास केल्यानंतर स्त्रीने स्वतःच्या सामर्थ्याने स्वतःचे रक्षण करणे शिकले पाहिजे, हे लक्ष्मीबाईंच्या लक्षात आले.

राष्ट्राच्या उत्थानासाठी स्त्री आणि पुरुष दोघांचे समान सक्षमीकरण आवश्यक आहे, हा त्यांचा विचार दृढ झाला. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे संस्थापक डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार वर्ध्यात आले असताना लक्ष्मीबाईंनी बौद्धिक सत्र संपल्यानंतर त्यांची भेट घेतली आणि पुरुषांप्रमाणे महिलांच्या संघटनाची गरज मांडली. डॉ. हेडगेवार यांनी सांगितले की महिलांच्या संघटनाची जबाबदारी त्यांनी स्वतंत्रपणे सांभाळावी, संघ पूर्ण सहकार्य करेल. रेल्वेच्या दोन समांतर रुळांप्रमाणे संघ आणि महिलांचे संघटन एकाच ध्येयाने काम करतील, असे त्यांनी सांगितले. त्यानंतर १९३६ मध्ये समितीची स्थापना झाली.

लक्ष्मीबाई केलकर यांच्या नेतृत्वाखाली शाखाविस्तार, संमेलने, सेवाकार्य आणि रामायण प्रवचने यांतून समितीचे काम चारही दिशांना पसरले. निष्ठावान विस्तारिका आणि प्रचारिकांची मजबूत फळी उभी राहिली. २७ नोव्हेंबर १९७८ रोजी लक्ष्मीबाईंचे निधन झाल्यानंतर पुण्याच्या सरस्वतीताई आपटे १९७८ ते १९९४ पर्यंत प्रमुख संचालिका होत्या. त्यानंतर उषाताई चाटी आणि प्रमिलाताई मेढे यांनी नेतृत्व केले. सध्या शांताक्काजी समितीच्या प्रमुख संचालिका आहेत.

समितीने गुरुस्थानी भगव्या ध्वजाचा स्वीकार केला आहे. व्यक्ती गुणदोषांनी युक्त असू शकते, म्हणून व्यक्तिनिष्ठेपेक्षा तत्त्वनिष्ठेला प्राधान्य देऊन धर्म, संस्कृती, त्याग, शौर्य आणि राष्ट्राच्या वैभवशाली परंपरेचे प्रतीक म्हणून हा ध्वज निवडला गेला. कामाची मुख्य एकक शाखा आहे. योग, सूर्यनमस्कार, दंड, यष्टी, खेळ, देशभक्तीपर गीते आणि बौद्धिक चर्चा यांतून सेविकेचा सर्वांगीण विकास होतो. आज देशभरात ४८८६ पेक्षा जास्त सक्रिय शाखा आहेत, त्यापैकी सुमारे ५९१ दैनिक शाखा आहेत. व्यावसायिक महिला आणि तरुणींसाठी ११७३ पेक्षा जास्त मिलन आयोजित होतात.

समिती सुमारे २८६६ सेवा प्रकल्प चालवते. साठपेक्षा जास्त केंद्रांत शिवण, हस्तकला, कॉम्प्युटर प्रशिक्षण आणि खाद्य प्रक्रिया यांचे प्रशिक्षण दिले जाते. दुर्गम आणि आदिवासी भागांत मोफत दवाखाने व आरोग्य शिबिरे घेतली जातात. पूर, भूकंप, चक्रीवादळ आणि साथीच्या काळात सेविकांनी मदतकार्यात भाग घेतला आहे. तमिळनाडूत सुनामीग्रस्त कुटुंबांतील मुलींसाठी वसतिगृह सुरू केले, गुजरातमध्ये भूकंपानंतर मयापूर गावाचे पुनर्वसन केले आणि नेपाळच्या पूरग्रस्त भागांतही मदत पोहोचवली.

शिक्षणापासून वंचित, हिंसाचार किंवा दहशतवादाने बाधित, तसेच शेतकरी आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांतील मुलींसाठी समिती सुमारे २७ मोफत निवासी आणि ९ सशुल्क वसतिगृहे चालवते. त्या स्वतःच्या पायावर उभ्या राहेपर्यंत किंवा लग्न होऊन आयुष्य स्थिर होईपर्यंत समिती त्यांच्या सोबत असते. लक्ष्मीबाई केलकर यांनी लावलेले रोपटे आज विशाल वटवृक्ष झाले आहे आणि त्याच्या छायेत अनेक पिढ्यांना राष्ट्रकार्याची प्रेरणा मिळत आहे.

हा लेख प्रा. आरती तिवारी, विदर्भ प्रांत बौद्धिक प्रमुख, राष्ट्र सेविका समिती, यांनी लिहिलेला आहे.