पुणे पदवीधर निवडणुकीत हर्षदा देशमुख-जाधव विजयी, भाजपच्या स्मिता जाधव यांना अपेक्षित यश नाही

पुणे पदवीधर मतदारसंघात भाजपला अपेक्षित यश मिळाले नाही. सत्ता, संघटन, प्रभावशाली राजकीय घराण्याचा पाठिंबा आणि विजयासाठी लावलेली पूर्ण ताकद असूनही निकाल भाजपच्या बाजूने लागला नाही. राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या शरदचंद्र पवार पक्षाच्या हर्षदा देशमुख-जाधव यांनी विजय मिळवला.

२०२० मध्ये हा मतदारसंघ भाजपच्या हातातून गेला होता. तो परत मिळवण्यासाठी भाजपने कोल्हापुरातील प्रभावशाली घराण्यातील स्मिता जाधव यांना ऐनवेळी पक्षात घेतले आणि उमेदवारी दिली. मात्र या धक्कातंत्राचा अपेक्षित परिणाम झाला नाही. आता उमेदवार निवडीचे राजकारण, पक्षातील नाराजी आणि विरोधकांची संघटनात्मक ताकद हे मुद्दे पुन्हा चर्चेत आले आहेत. प्रभावशाली आडनाव आणि सत्ता असूनही भाजपचे गणित नेमके कुठे चुकले, हा निकालानंतरचा सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न ठरला आहे.

स्मिता जाधव यांचे काँग्रेस नेते सतेज ऊर्फ बंटी पाटील यांच्याशी नातेसंबंध आहेत. त्यामुळे कोल्हापुरातील राजकीय समीकरणांचा फायदा होईल, अशी भाजपची अपेक्षा असण्याची शक्यता होती. पण काँग्रेसने महाविकास आघाडीचा धर्म पाळत हर्षदा देशमुख-जाधव यांच्या बाजूने भूमिका घेतली. त्यामुळे वैयक्तिक संबंधांपेक्षा राजकीय बांधिलकी वरचढ ठरल्याचे निकालातून दिसून आले.

हर्षदा देशमुख-जाधव यांना शरद पवार यांच्या नेतृत्वाचा आणि महाविकास आघाडीतील समन्वयाचा फायदा मिळाला. त्या प्रभाकर देशमुख यांच्या कन्या आहेत. त्यामुळे पुणे, सातारा आणि सांगली परिसरातील त्यांचे संपर्कही महत्त्वाचे ठरले. उद्धव ठाकरे यांच्या शिवसेनेचे सुनील मोदी रिंगणात होते, तरीही मतविभाजनाचा भाजपला अपेक्षित फायदा झाला नाही. आघाडीतील घटक पक्षांनी स्थानिक समीकरणांचा विचार करून केलेले नियोजन आणि बूथस्तरावरील समन्वय भाजपच्या तुलनेत प्रभावी ठरल्याचे निकालातून स्पष्ट झाले.

पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर आणि सोलापूर अशा पाच जिल्ह्यांत पसरलेल्या या मतदारसंघात ४७ उमेदवार रिंगणात होते. प्रत्यक्षात मुख्य लढत स्मिता जाधव आणि हर्षदा देशमुख-जाधव यांच्यातच झाली. विद्यमान आमदार अरुण लाड यांचे पुत्र शरद लाड आणि अजित पवार गटाचे नेते भैय्या माने हे उमेदवारीसाठी इच्छुक असल्याची चर्चा होती. अखेर स्मिता जाधव यांना संधी मिळाल्याने इच्छुकांच्या समर्थकांत नाराजी निर्माण झाली का, असा प्रश्न उपस्थित झाला. भैय्या माने यांनी अपक्ष अर्ज भरला होता, पण नंतर माघार घेतली. इच्छुकांच्या समर्थकांनी प्रचारात किती सक्रिय सहभाग घेतला, याचे उत्तर भाजपच्या आत्मपरीक्षणातूनच मिळू शकते.

पराभवानंतर मतमोजणीवरून वादही निर्माण झाला आहे. मतमोजणीदरम्यान काही मतपेट्यांच्या सीलबाबत आक्षेप नोंदवण्यात आले, त्यामुळे निवडणूक प्रक्रियेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले. या आक्षेपांची दखल घेऊन संबंधित बाबींची पडताळणी होणे अपेक्षित आहे. मात्र पराभवाचे विश्लेषण फक्त मतमोजणीपुरते मर्यादित ठेवणे योग्य ठरणार नाही, असे यात म्हटले आहे. उमेदवाराची निवड, स्थानिक पातळीवरील संघटनात्मक बांधणी, इच्छुकांची नाराजी आणि कार्यकर्त्यांचा प्रत्यक्ष सहभाग यांचाही सखोल आढावा घ्यावा लागेल. बूथस्तरावरील यंत्रणा किती प्रभावीपणे काम करत होती, पक्षाचा संदेश मतदारांपर्यंत कितपत पोहोचला आणि स्थानिक नेत्यांनी व कार्यकर्त्यांनी प्रचारात किती सक्रिय भूमिका बजावली, हेही तपासावे लागेल.